Државната комисија за спречување на корупцијата (ДКСК) утврди коруптивни регулаторни ризици во повеќе одредби од Законот за финансирање на политичките партии и побара нивно прецизирање. Антикорупциската проверка, спроведена по сопствена иницијатива на Комисијата, ги отвора прашањата за распределбата на државните пари, партиските членарини и донации, јавноста на регистрите и финансиската отчетност на партиите.
Важно е притоа да се направи разлика: ДКСК со оваа проверка не објави дека открила конкретен случај на незаконско земање или трошење пари од одредена партија. Нејзината интервенција е насочена кон самиот закон – кон одредби за кои оценува дека оставаат простор за нејасна примена, недоволна контрола или нееднаков третман. Токму затоа темата е поширока од една партија и еден финансиски извештај: станува збор за правилата според кои дел од јавните пари се претвораат во политички ресурс.
Јавните пари се првата точка на проверка
Во средиштето на забелешките е членот 10 од Законот кој го определува начинот на распределба на буџетските средства меѓу политичките партии. Според ДКСК, треба повторно да се преиспита дали постојната формула е пропорционална и правична и дали навистина обезбедува фер и еднакви можности за политичките субјекти.
Прашањето не е споредно. Законскиот модел предвидува вкупните средства за редовно годишно финансирање на партиите да изнесуваат 0,15% од вкупните изворни приходи на државниот буџет. Од средствата што се распределуваат според членот 10, 30% се делат подеднакво меѓу партиите што го исполнуваат пропишаниот изборен праг, додека 70% се распределуваат сразмерно на бројот на избрани пратеници и советници. Податоците за моделот на јавно финансирање се достапни и во базата на International IDEA за политичко финансирање.
Токму овде се наоѓа суштината на дилемата што ја отвора Комисијата. Јавното финансирање на политичките партии само по себе има легитимна демократска логика: треба да ја намали зависноста на политиката од крупни приватни донатори и да обезбеди услови за редовно партиско функционирање. Меѓутоа, кога износот произлегува директно од буџетските приходи, а најголемиот дел од средствата зависи од веќе освоената политичка моќ, прашањето за правичноста на формулата станува и прашање за условите под кои се натпреваруваат старите и новите политички субјекти.
ДКСК посебно укажува дека се работи за јавни средства што се зголемуваат, поради што треба да се провери дали законската формула и натаму е целисходна, соодветна и правична. На 38-та седница на ДКСК, извештајот од антикорупциската проверка на овој закон беше една од централните точки на дневниот ред.
Членарина без доволно јасна санкција
Следната слабост што ја издвојува Комисијата е членот 14 кој се однесува на партиската членарина. Според оценката на ДКСК, во одредбата недостига превентивен механизам, а за надминување на утврдената висина на членарината не се пропишани соодветни санкции во прекршочните одредби.
Тоа на прв поглед може да изгледа како технички законски недостаток, но кај политичкото финансирање токму ваквите празнини се важни. Ако законот поставува ограничување, а не утврдува доволно јасен механизам што се случува кога ограничувањето ќе биде прекршено, нормата постои на хартија, но нејзината превентивна сила е значително послаба.
Донациите – ограничувањето не е доволно ако правилото е нецелосно
ДКСК бара интервенција и во членот 16 кој ги регулира поединечните донации од физички и правни лица. Препораката е да се уредат сите неопходни аспекти на донирањето, да се отстрани правната празнина и одредбата да се усогласи со Изборниот законик.
Ова е чувствителна точка во секој систем на политичко финансирање. Ограничувањето на сумата што некој може да ја даде е само едниот дел од заштитата. Подеднакво важно е законите меѓусебно да не оставаат различни правила, исклучоци или нејаснотии што овозможуваат истата финансиска активност различно да се толкува во зависност од тоа дали станува збор за редовно партиско работење или за изборна кампања.
Транспарентност што не смее да зависи од тоа дали партијата има веб-страница
Посебно практичен проблем ДКСК гледа во членот 17. Законот предвидува јавност на регистрите на донации, но според Комисијата не е доволно јасно утврдено на кој друг начин тие треба да бидат достапни ако не се објавени на партиска веб-страница.
Нејасната формулација остава простор за субјективно толкување, а тоа е спротивно на самата смисла на транспарентноста. Информацијата за тоа кој ја финансира една политичка организација не треба да зависи од техничката инфраструктура на самата организација, ниту граѓанинот да мора да погодува каде може да ја најде. Ако јавноста е законска обврска, тогаш и местото, форматот и рокот за објавување треба да бидат доволно прецизни за обврската да може да се провери.
ДКСК бара годишните сметки да стигнуваат и до Комисијата
Последната конкретна препорака се однесува на членот 26, став 7. ДКСК предлага во законот изречно да биде наведено дека политичките партии се должни годишната сметка за своето финансиско работење да ја доставуваат и до Комисијата. На тој начин, според образложението, Законот за финансирање на политичките партии би се усогласил со Законот за спречување на корупцијата и судирот на интереси.
Извештајот со утврдените ризици и препораки треба да биде доставен до надлежните институции, по што прашањето преминува од антикорупциска анализа во политичка и законодавна одлука. Дали препораките ќе станат законски измени, во кој обем и со каков модел на распределба, допрва треба да се види.
Но веќе е поставено суштинското прашање: колку се прецизни правилата според кои партиите располагаат со пари што доаѓаат и од граѓаните? Кај политичкото финансирање довербата не се создава само со обврска нешто да биде „јавно“. Потребни се правила што однапред кажуваат кој добива, колку добива, кој контролира, каде се објавува и што следува ако обврската не се почитува.
