Петнаесет месеци по пожарот во кочанската дискотека „Пулс“, Македонија повторно се соочува со истото, неподносливо прашање: дали трагедијата ќе стане пресвртница или само уште една колективна болка што системот ќе ја претвори во административна фуснота?

Според анализата на Институтот за демократија „Социетас Цивилис“ – Скопје, одговорот е непријатно јасен. Измените на Законот за угостителска дејност не ја отвораат суштината на проблемот. Тие го забрзуваат движењето на документите, воведуваат дигитализација и олеснуваат процедури, но не го обезбедуваат она што беше најважно по трагедијата: реална проверка дали објектите во кои влегуваат луѓе се навистина безбедни.

Токму тука се гледа старата македонска болест на институциите: формата се поправа побрзо од стварноста. Хартијата се дигитализира, регистарот станува поуреден, постапката изгледа помодерна, но прашањето дали некој навистина влегол во објектот, ги видел излезите, капацитетот, материјалите, пренамените, пристапот за евакуација и противпожарната заштита – останува недоволно решено.

Дигитализацијата не е инспекција

По трагедијата во „Пулс“ јавноста очекуваше системот да ја промени логиката. Не само да забрани пиротехника во затворен простор, туку да ја промени целата филозофија на дозволување, надзор и одговорност. Институтот предупредува дека постапката за добивање лиценца за ноќни клубови, кабареа и дискотеки во суштина останува речиси иста како пред пожарот.

Проблемот не е во тоа што дигитализацијата е лоша. Проблемот е кога таа се продава како реформа таму каде што е потребна контрола. Електронска постапка може да ја намали бирократијата, да го скрати чекањето и да го намали директниот контакт меѓу бизнисот и администрацијата. Но таа не може да утврди дали излезот за евакуација е блокиран, дали галеријата го стеснува движењето, дали материјалите се соодветни за ноќен клуб или дали објектот навистина одговара на лиценцата што ја носи.

Затоа тезата на Институтот е суштинска: побрза лиценца не значи побезбеден објект. Напротив, ако контролата не се зајакне, побрзата постапка може само побрзо да произведе ист ризик.

Систем што верува во изјава повеќе отколку во увид

Една од најопасните слабости е моделот во кој угостителот со изјава потврдува дека ги исполнува минималните технички услови, без задолжителна претходна теренска проверка од институциите. Тоа не е само административен детал. Тоа е цела филозофија на државно откажување: институцијата не проверува пред ризикот, туку реагира кога штетата веќе станала видлива.

Во нормален систем објект во кој се собираат десетици или стотици луѓе не смее да биде прашање на доверба во потпис. Тој мора да биде прашање на доказ, увид, записник, одговорност и повторлива контрола. Зашто ноќниот клуб не е само приватен бизнис. Тој е простор во кој јавната безбедност влегува преку секоја врата, секоја електрична инсталација, секој материјал, секој излез и секој квадратен метар што може да стане пат за спасување – или пречка.

Во оваа точка анализата на Институтот се допира со поширокиот проблем кој Паноптикум веќе го отвора во текстот „Корупцијата во Македонија повеќе не се крие – таа се нормализира“: најопасни не се само спектакуларните злоупотреби, туку секојдневното навикнување на систем во кој пропустот станува процедура, а процедурата станува алиби.

Вештачењето ја покажува цената на институционалната празнина

Судското сведочење на професорот Горан Марковски од Градежниот факултет при УКИМ дополнително ја засилува тежината на оваа тема. Градежното вештачење покажало дека во „Пулс“ не биле почитувани ниту стандардите, ниту регулативата, ниту процедурите. Марковски посочил дека безбедноста на посетителите не била водечка при реконструкцијата и пренамената на објектот, а дел од градежните зафати и новоизградените елементи ја отежнувале евакуацијата.

Ова не е само технички наод. Тоа е слика на систем во кој објектот низ години менувал форма, намена и внатрешна организација, а контролата не ја следела реалноста. Кога институциите не ја гледаат промената на терен, хартијата станува фикција. Во таква фикција објектот може формално да постои како уреден, а фактички да биде опасен.

Токму затоа „Пулс“ не смее да се чита само како несреќа, ниту само како судски предмет. Тој е проверка на државната способност да го препознае ризикот пред тој да стане трагедија. Ако по ваков настан реформата се сведе на побрза постапка и подобар регистар, тогаш системот не ја разбрал лекцијата – или ја разбрал, но избрал да не ја примени.

Регистар без отчетност е само уште една табела

Една од измените што се претставува како напредок е воведувањето регистар на лиценци. Тоа може да биде корисно само ако регистарот не е декоративен список, туку инструмент за јавна проверка. Граѓаните, новинарите, инспекциите и локалните заедници треба да можат да видат не само кој има лиценца, туку и дали објектот бил контролиран, кога бил контролиран, дали имал прекршоци, какви мерки биле изречени и дали тие мерки биле спроведени.

Без тие податоци транспарентноста е половична. А половична транспарентност во безбедносни прашања е опасна затоа што создава впечаток на контрола без да ја обезбеди нејзината суштина.

Во текстот „Фронт за вистина и правда“ – нова антикорупциска платформа или политички тест за доверба?, Паноптикум веќе ја постави истата формула: корупцијата и институционалната слабост не се намалуваат со големи зборови, туку со проверливи постапки, јавни документи, следливи одлуки и институции што не се кријат зад неодредени надлежности.

Кој е одговорен кога никој не е надлежен?

Институтот предупредува и на недоволната координација меѓу институциите. Податоците за намена на објект, регистрирана дејност, лиценца, инспекциски надзор и фактичка употреба често се расфрлани низ различни институции. Во таков систем секој има дел од вистината, но никој не ја носи целата одговорност.

Ова е познатиот македонски механизам на институционално исчезнување: кога треба печат, институциите се присутни; кога треба одговорност, надлежностите се распаѓаат на ситни делови. Еден орган води регистар, друг издава документ, трет треба да контролира, четврт има податок за објектот, петти реагира по пријава. А граѓанинот, кој влегува во тој објект, нема начин да знае дали државата навистина ја завршила својата работа.

Затоа реформата не може да биде козметичка. Потребни се задолжителни теренски проверки пред почеток со работа, мешовити комисии со јасни надлежности, вкрстување на податоци меѓу институциите, редовни контроли, јавна историја на прекршоци и санкции што ќе бидат доволно сериозни за да спречат ризик, а не само да го архивираат по настанот.

Трагедијата не смее да стане навика

Најтешкиот дел од приказната за „Пулс“ не е само бројот на жртвите, ниту ужасот на ноќта во Кочани. Најтешко е сознанието дека по таква трагедија системот може да продолжи да размислува административно, а не морално.

Безбедноста не е услуга што државата ја дава кога ќе има време. Таа е основна обврска. Во објекти каде што се собираат луѓе, особено млади, државата мора да биде здодевно строга, повторлива, присутна и непопустлива. Не затоа што треба да го задуши бизнисот, туку затоа што животот не смее да зависи од нечие уверување дека „ќе биде во ред“.

Тука се допира и поширокиот паноптикумски агол од „Човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем“: современиот човек живее во мрежа од системи на кои мора да им верува, иако најчесто не ги гледа. Кога тие системи се празни, довербата станува опасна илузија.

По „Пулс“, Македонија немаше право само на побрза процедура. Имаше обврска на подлабока промена. Ако таа промена повторно се одложи, следната трагедија нема да биде несреќа што никој не можел да ја предвиди. Ќе биде последица на лекција која сите ја знаеле, а никој не ја претворил во систем.