Средбата меѓу Христијан Мицкоски и Андреј Пленковиќ во Охрид доаѓа во момент кога Македонија повторно бара поцврста европска рамка, а Хрватска се позиционира како еден од најупотребливите регионални сојузници во тој процес. Не затоа што Загреб може да ги реши македонските блокади наместо Скопје, туку затоа што добро знае како изгледа патот од кандидатска фрустрација до членство во Европската Унија.

Денеска хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ престојува во службена посета на Македонија, со програма во Охрид што опфаќа официјален пречек, тет-а-тет средба со Мицкоски, билатерален состанок на владините делегации, потпишување договор за стратешка соработка, меморандум во областа на енергетиката, заеднички изјави и бизнис-форум. Официјалната агенда е објавена од Владата на Хрватска.

Охрид како сцена за договор со политичка тежина

Охрид и овојпат не е само локација. Тој е симболичка рамка. Средба на премиери покрај езеро што ја носи најдлабоката културна меморија на Македонија секогаш звучи малку повеќе од дневна политика. Но токму затоа од ваквите средби се очекува повеќе од убави реченици: конкретна структура, обврски, секторски планови и институционална работа што ќе продолжи кога камерите ќе си заминат.

Главните теми се продлабочување на соработката, регионалната стабилност, европската перспектива и заедничките предизвици. Мицкоски ја опиша средбата како потврда за добрите односи и пријателството меѓу Македонија и Хрватска, но најважното прашање е што ќе произведе тој пријателски јазик.

Стратешко партнерство – збор што бара содржина

Најважниот документ од посетата е договорот за стратешка соработка меѓу двете влади. Според хрватската владина агенда, договорот го потпишуваат премиерите Пленковиќ и Мицкоски, а паралелно е предвиден и меморандум за разбирање во областа на енергетиката меѓу хрватското Министерство за економија и македонското Министерство за енергетика, рударство и минерални суровини.

Таков договор не смее да остане декоративна дипломатија. Ако е навистина стратешки, тој треба да отвори системска соработка во транспортот, енергетиката, ИКТ, индустријата, производството, здравството, образованието, јавната безбедност, цивилната заштита, одбраната, кибербезбедноста и управувањето со границите – области што беа наведени и во изјавите по средбата. Во политиката, зборот „стратешко“ лесно се троши. Вредност има само кога зад него стојат рокови, механизми и луѓе што знаат да ги спроведат.

Министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски уште во февруари најави дека Македонија и Хрватска работат на договор за стратегиско партнерство, сличен на договорите со Унгарија и Обединетото Кралство, со опфат во економија, трговија, безбедност и енергетика. Охридската средба ја претвора таа најава во политички чин.

Хрватска како ментор, но не и замена за македонска работа

Хрватска има позиција што за Македонија е корисна: земја-членка на ЕУ и НАТО, со свежо искуство од пристапни преговори, институционална адаптација, европски фондови и внатрешно усогласување со европските правила. Хрватското Министерство за надворешни и европски работи во февруари нагласи дека Загреб продолжува да дава силна и конзистентна поддршка за македонскиот европски пат, вклучително и преку техничка и експертска помош и пренос на искуство од пристапниот процес.

Но тука има една важна граница. Хрватска може да помогне со знаење, притисок во Брисел, европско искуство и политичка поддршка. Не може да ги спроведе реформите наместо Македонија. Не може да ја поправи правната сигурност, јавната администрација, судството, корупцијата, слабата институционална меморија или партиската култура на државата. Европската перспектива не се позајмува од пријател. Се заработува дома.

Токму затоа охридската средба е европски тест. Ако договорот остане само документ за убави односи, ќе биде уште една епизода во дипломатската архива. Ако стане работен канал за експертска помош, институционална соработка, економски врски и конкретни секторски проекти, тогаш Македонија добива партнер што може да и помогне да го претвори европскиот пат од политички рефрен во административна дисциплина.

Енергетиката како вистински тест на партнерството

Меморандумот за енергетика е можеби најмалку звучниот, но потенцијално најважниот дел од посетата. Во Европа по руската агресија врз Украина, енергетиката повеќе не е само сектор. Таа е безбедносна политика, економска стабилност, цена на домаќинствата, индустриска конкурентност и прашање на независност.

Хрватска има искуство во регионално енергетско позиционирање, а Македонија има потреба од диверзификација, стабилни извори, подобро управување со енергетската транзиција и посериозно поврзување со европските мрежи. Ако овој меморандум остане на ниво на дипломатска формула, нема да значи многу. Ако отвори експертска, инвестициска и инфраструктурна соработка, тогаш може да биде еден од практичните резултати од стратешкото партнерство.

Бизнис-форумот и прашањето за реалната економија

Посетата вклучува и бизнис-форум, што е важно затоа што билатералните односи не смеат да живеат само во кабинетите. Хрватските и македонските компании можат да бараат простор во енергетиката, туризмот, инфраструктурата, ИТ-секторот, индустријата, услугите и образованието. Но економската соработка има едно строго правило: инвеститорите не доаѓаат поради пријателски говор, туку поради предвидливи правила, правна сигурност и администрација што не го претвора секој проект во лавиринт.

Затоа бизнис-форумот е повеќе од придружен настан. Тој е тест дали стратешкото партнерство може да се симне од политичка сцена во економски терен. Во Македонија често знаеме да организираме конференции, форуми и свечени сали. Потешко ни оди со континуитетот по нив. А токму таму се мери разликата меѓу дипломатски настан и вистинска државна политика.

Пријателството има смисла само ако произведува капацитет

Пленковиќ во Охрид носи поддршка од земја што веќе е внатре во европската куќа. Мицкоски, од друга страна, мора да покаже дека Македонија не бара само поддршка, туку знае да ја употреби. Тоа е суштината на посетата: пријателството е важно, но капацитетот е пресуден.

Во последните години Македонија премногу често добиваше охрабрувања, а премалку резултати. Европскиот пат се претвори во уморен политички јазик, во кој секој партнер кажува дека „поддржува“, а дома малку што се поместува доволно брзо. Хрватското искуство може да биде корисно токму затоа што потсетува дека членството во ЕУ не е награда за добра волја, туку последица на долга, здодевна и многу конкретна институционална работа.

Охридската средба затоа треба да се чита без еуфорија и без цинизам. Таа е можност. Договорот за стратешко партнерство може да стане рамка за посериозни односи меѓу Македонија и Хрватска, но само ако по потписите дојдат работни групи, рокови, проекти, експертски тимови и отчетност. Во спротивно, ќе остане уште една фотографија со езерска позадина.

А Македонија нема недостиг од убави позадини. И недостигаат државни резултати што ќе ја направат помалку зависна од туѓите охрабрувања и повеќе сигурна во сопствениот европски чекор.