Франција привремено ја суспендира употребата на шок-гранатите при полициските интервенции на ученичките протести, откако 15-годишно момче во Ленс остана без дланка. Одлуката доаѓа по нов масовен протестен ден на 6 октомври, кога повеќе од 266.000 луѓе излегоа на улиците низ земјата, додека кризата што почна во средните училишта веќе се претвора во поширок политички и економски проблем.
Она што пред неколку недели изгледаше како бунт поради недостиг од наставници, преполни училници и лоши услови во училиштата, сега ја отвора речиси целата француска равенка: какви јавни услуги може да финансира држава со растечки долг, колку далеку може да оди полицијата кога меѓу демонстрантите има малолетници и колкава политичка цена ќе плати власта ако конфликтот продолжи само неколку месеци пред претседателските избори во 2027 година.
По тешката повреда во Ленс Франција ги повлекува шок-гранатите
Францускиот министер за внатрешни работи Лоран Нуњез потврди дека употребата на шок-гранатите е привремено суспендирана додека трае истрагата за повредувањето на 15-годишниот ученик во Ленс. Според властите, момчето подигнало полициска граната од земја пред таа да експлодира, додека дел од учениците даваат поинаква верзија за моментот на повредувањето. Точните околности треба да ги утврди полицискиот надзор.
Reuters објави дека француската влада ја суспендирала употребата на овие средства во момент кога расте притисокот врз институциите поради повеќе случаи на тешки повреди и сомнежи за непропорционална употреба на сила. Нуњез соопшти дека се отворени 18 истраги за постапувањето на полицијата во текот на протестите.
Ова е директно продолжение на кризата за која Panoptikum веќе пишуваше по повредувањето на ученикот во Ленс. Тогаш централното прашање беше како протест за подобри училишта толку брзо стигна до сцени во кои полицијата и малолетни демонстранти се соочуваат со средства што можат да предизвикаат трајни повреди.
Напнатоста дополнително ја илустрира случајот со Бали Багајоко, градоначалник на Сен Дени, кој се најде меѓу демонстрантите и полицијата во Париз и беше зафатен од солзавец додека, според неговото сведоштво, се обидувал да ги смири тензиите. Таквите сцени ја префрлаат расправата од прашањето дали имало насилни инциденти – имало – кон потешкото прашање дали полицискиот одговор бил соодветен на опасноста, особено кога голем дел од учесниците се ученици.
Од училишни блокади до национална мобилизација
Движењето започна во парискиот регион во средината на септември, а за неколку недели се прошири низ земјата. Барањата не се невообичаени: повеќе наставници, помали паралелки, подобро одржувани училишни згради и намалување на нееднаквостите меѓу училиштата. На учениците постепено им се приклучија наставници, родители, студенти и синдикати. Според извештајот на Associated Press за протестите од 6 октомври, на улиците низ Франција излегле повеќе од 266.000 луѓе, од кои околу 56.000 во Париз. Само тој ден биле приведени речиси 500 лица, а од почетокот на протестното движење бројот на апсења надминал 6.500.
И протестите имаат своја насилна страна. Имаше запалени барикади, фрлање предмети кон полицијата и оштетување училишни објекти. Француското Министерство за образование соопшти дека десетици училишта претрпеле сериозна штета, а стотици во различни периоди биле целосно или делумно затворени.
Токму поради тоа владата се обидува истовремено да брани две позиции: дека барањата на учениците заслужуваат одговор и дека насилството не може да се толерира. Проблемот е што просторот меѓу тие две пораки станува сè потесен со секоја нова повреда, ново апсење или нов запален објект.
Зад училишната криза стои и многу потесен буџетски простор
Протестите не се причина за француските фискални проблеми. Тие сепак доаѓаат во момент кога барањата за поголеми јавни вложувања се судираат со државна каса оптоварена со висок дефицит, растечки трошоци за задолжување и долг што продолжува да се зголемува. Најновите официјални податоци на францускиот статистички институт INSEE покажуваат дека на крајот од вториот квартал на 2026 година јавниот долг достигнал 3.595,5 милијарди евра, односно 119 проценти од бруто-домашниот производ. Само за три месеци се зголемил за речиси 60 милијарди евра.
Француското Министерство за финансии во проекциите објавени на 6. октомври очекува економски раст од само 0,5 проценти оваа година и јавен дефицит од 5,4 проценти од БДП. За 2027 година владата проектира раст од еден процент и намалување на дефицитот на пет проценти, но истовремено проценува дека односот на јавниот долг кон БДП може дополнително да се зголеми.
Официјалниот економски и финансиски извештај за 2027 година јасно ја покажува дилемата: Франција треба да ги подобрува јавните услуги и да одговори на социјалните притисоци, додека истовремено мора да го ограничува дефицитот и да плаќа сè повисока цена за сопствениот долг.
Таа противречност е суштинскиот контекст на ученичкиот протест. Младите бараат државата да вложи повеќе во образованието во момент кога истата држава се обидува да докаже пред финансиските пазари дека може да го контролира трошењето.
Францускиот ризик веќе се чита и преку еврото
Нервозата не останува во француските граници. Француските државни обврзници се најдоа под притисок, а разликата меѓу приносите на францускиот и германскиот долг се прошири, што значи дека инвеститорите бараат поголема премија за да ѝ позајмат на Франција.
Еврото на 7 октомври беше околу 1,12 долари, при што референтниот курс на Европската централна банка изнесуваше 1,1177 долари за евро. Неговиот пад не може да се припише само на Франција – европската валута истовремено е изложена на енергетскиот шок, повисоките глобални каматни стапки и геополитичката неизвесност. Сепак, фискалната состојба на втората најголема економија во еврозоната е фактор што пазарите тешко можат да го игнорираат.
Европскиот енергетски и трговски контекст веќе подолго време ја ограничува маневарската зона на економиите во Унијата. Panoptikum претходно анализираше како енергетската зависност ја сврте трговската сметка на ЕУ во минус, а сегашните случувања во Франција покажуваат како енергетскиот, фискалниот и социјалниот притисок можат да се сретнат во иста политичка криза.
Прашањето веќе не е само дали протестите ќе продолжат
Француската влада може да ја суспендира една полициска граната, да отвори истраги и да најави нови предлози за училиштата. Потешко ќе биде да го реши судирот меѓу очекувањата за подобри јавни услуги и реалноста на задолжена држава со слаб раст и скапо финансирање.
Затоа ученичките протести добија тежина поголема од самиот образовен спор. Тие станаа тест за полициската пропорционалност, за способноста на власта да разговара со генерација која бара повеќе од институциите и за економскиот модел што треба истовремено да финансира училишта, пензии, одбрана и сè поскап јавен долг. Франција сега треба да покаже дали може да ја смири улицата без да го замолчи проблемот што ја изнесе на улица.
