Пред Есхил трагедијата веќе постоела. Со Есхил таа почнала да станува нешто многу поблиско до она што денес го препознаваме како голема драмска уметност: судир на личности, идеи, вина, закон и последици. Во неговиот свет човекот не е само играчка во рацете на боговите. Тој избира, греши, наследува туѓи долгови, создава нови и понекогаш предоцна разбира дека секоја моќ има граница.
Затоа Есхил не е значаен само како еден од тројцата големи антички трагичари, покрај Софокле и Еврипид. Тој стои на една од пресвртните точки во историјата на европската книжевност: во мигот кога митот станува средство преку кое едно општество почнува да разговара со себе за правдата, власта, одмаздата, војната и човечката одговорност.
Од војник кај Маратон до творец на трагедијата
Есхил е роден околу 525. година пр. н. е. во Елевсина, близу Атина, во време кога грчкиот свет минувал низ политички и воени потреси што ќе ја одредат историјата на Медитеранот. Тој не ја познавал војната само од раскажувања. Античките извори го поврзуваат со битката кај Маратон во 490 година пр. н. е., една од пресудните пресметки во грчко-персиските војни.
Ова искуство е важно кога се чита неговото творештво. Кај Есхил војната ретко изгледа како блескава сцена за херојство. Таа носи победници, но и вдовици, поразени, разурнати домови и политички водачи чија самоувереност може да повлече илјадници луѓе во несреќа.
Според прегледот на животот и делото на Есхил, му се припишуваат десетици драми, додека целосно се зачувани само мал број од нив. Меѓу најпознатите се „Персијците“, „Седуммина против Теба“, „Прибегарки“ и трилогијата „Орестија“. дигиталниот каталог Perseus ги бележи и зачуваните текстови што традицијата ги поврзува со неговото име.
Неговата улога во развојот на драмата не се сведува само на темите. Античката традиција го поврзува Есхил со проширувањето на улогата на актерите и на дијалогот, со што драмското дејство добило поголема самостојност во однос на хорот. Тоа можеби денес звучи како техничка промена, но нејзината последица била огромна: на сцената можеле посилно да се судрат две волји, две вистини, две претстави за правдата.
„Персијците“ – победата видена од страната на поразените
„Персијците“, изведена во 472. година пр. н. е., е особено необично дело. Есхил бил Грк и ветеран од војните против Персија, а сепак победата не ја претворил во едноставна прослава на сопствената страна. Дејството е поставено меѓу Персијците, по катастрофалниот пораз на нивната флота кај Саламина.
Тоа е една од најинтересните одлуки во античката драма. Наместо непријателот да остане безлична маса, гледачот се внесува во неговата жалост. Персија тагува по своите мртви. Моќта на владетелот веќе не изгледа грандиозно кога треба да се преброи цената на неговите одлуки.
Во средиштето е она што античката мисла го препознава како хибрис – пречекорување на мерката, самоувереност што престанува да ја признава границата. Кај Есхил токму тој миг е опасен. Не само затоа што боговите можат да казнат, туку затоа што човекот што ќе поверува дека за него нема граници почнува самиот да ја произведува сопствената катастрофа.
„Орестија“ – како да се прекине синџирот на крвта
Најголемиот зачуван драмски потфат на Есхил е „Орестија“, поставена во 458. година пр. н. е. и составена од „Агамемнон“, „Жртва на гробот“ и „Евмениди“. Таа е единствената целосно зачувана трагиска трилогија од античка Грција.
Во нејзиниот почеток нема чисти раце. Агамемнон се враќа од Троја како победник, но зад него стои жртвувањето на неговата ќерка Ифигенија. Клитемнестра го убива сопругот, а Орест потоа ја убива сопствената мајка за да го одмазди таткото. Секој чин може да се повика на претходна неправда. Токму затоа секој нов чин на „правда“ создава нова вина.
Ако одмаздата остане единствениот закон, кругот никогаш не завршува.
Во „Евмениди“ конфликтот постепено се преместува од личната одмазда кон судењето. Тоа е една од најмоќните идеи во целата трилогија: заедницата не може бесконечно да живее според принципот крв за крв. Во еден момент мора да се појави нешто над личната пресметка – постапка, суд, закон.
Тука Есхил звучи изненадувачки современо. Правдата не се претставува како чувство дека некој ја заслужува нашата омраза, туку како обид конфликтот да се извлече од рацете на оној што лично е повреден. Тоа е тежок премин, бидејќи одмаздата е непосредна, додека правото бара ограничување, трпение и прифаќање дека никој не смее сам да биде и обвинител и судија и извршител.
Прометеј и прашањето кому му припаѓа знаењето
Со Есхил традиционално се поврзува и „Окованиот Прометеј“, иако современата класична филологија ја разгледува и можноста авторството да не е негово. Токму поради тоа е попрецизно делото да се третира како трагедија што античката традиција му ја припишала на Есхил, а не како прашање без научна расправа.
Во неа Прометеј е казнет затоа што застанал на страната на луѓето и им го дал огнот. Митот одамна ја надминал својата буквална приказна. Огнот станал симбол на знаењето, техниката, независноста и човечката способност да се менува светот. Panoptikum веќе го разгледуваше овој мотив во текстот „Прометеј – митот за човекот што го украде огнот“, каде што прашањето за огнот се отвора како прашање за знаењето и неговата цена. Во драмскиот свет поврзан со Есхил тоа добива уште поостар облик: што се случува кога власта ќе прогласи дека одредено знаење, право или можност не им припаѓа на сите?
Прометеј не е едноставно „добриот бунтовник“, исто како што Зевс не може секогаш да се сведе на еднодимензионален тиранин. Трагедијата станува интересна токму таму каде што конфликтот не се решава со едноставно избирање страна. Власта бара поредок. Прометеј ја оспорува цената на тој поредок. А човекот останува меѓу послушноста и можноста да ја пречекори зададената граница.
Судбината не ја укинува одговорноста
Во античката трагедија судбината има огромна тежина. Денешниот читател лесно може да заклучи дека тогаш сè било однапред определено и дека човекот немал вистински избор. Кај Есхил работата е посложена. Неговите ликови наследуваат проклетства, семејни судири и обврски што не ги избрале. Тие живеат под сенката на боговите и на минатото. Сепак, мораат да дејствуваат. А откако ќе дејствуваат, последицата им припаѓа и ним. Токму тука се раѓа трагичното: не во ситуација кога човекот нема никаква можност за избор, туку кога секој можен избор носи цена.
Агамемнон може да биде победник и виновник. Клитемнестра може истовремено да биде мајка што бара одмазда и убиец. Орест може да ја извршува должноста кон таткото и со истиот чин да стане виновен за мајкоубиство. Есхил не ги претвора луѓето во чисти морални категории затоа што токму противречноста е материјалот на трагедијата.
Од митот до политичкото прашање
Зад боговите, клетвите и старите митови стои една многу земна грижа: како луѓето да живеат заедно кога нивните интереси, страсти и претстави за правдата се судираат? Во таа смисла, Есхил не е само поет на религиозниот страв. Тој е драматург на заедницата. Го интересира што се случува кога владетелот ја губи мерката, кога семејната одмазда станува наследство, кога насилството се оправдува со претходно насилство и кога општеството мора да создаде институција што ќе биде посилна од личниот бес.
Токму затоа „Орестија“ може да се чита и повеќе од две илјади години подоцна без да остане музејски предмет. Сменети се боговите, државите и законите, но не исчезнале луѓето кои веруваат дека нивната моќ ги ослободува од мерката. Не исчезнала ниту желбата неправдата веднаш да се наплати со нова неправда.
Зошто Есхил сè уште ни е потребен
Лесно е Есхил да се затвори во учебничка реченица: старогрчки драматург, претходник на Софокле и Еврипид, еден од основоположниците на трагедијата. Сето тоа е точно, но кажува премалку. Неговата вистинска сила е во тоа што трагедијата ја претвора во простор каде што нема удобни одговори. Што е правда кога и двете страни имаат причина да се чувствуваат оштетени? Колку далеку смее да оди власта во името на поредокот? Дали наследената вина може да биде прекината? Може ли општеството да се извлече од одмаздата без да ја заборави жртвата?
Овие прашања не се антички во смисла на застарени. Тие се антички само затоа што човештвото ги поставува многу долго.
Есхил починал околу 456. година пр. н. е. во Гела на Сицилија. Светот во кој живеел одамна исчезнал, но конфликтите на неговата сцена не исчезнале со него. Кога правдата се меша со одмаздата, кога моќта престанува да ја признава границата и кога човекот се обидува да ја префрли целата вина врз судбината, Есхил повторно станува наш современик.
Можеби токму затоа трагедијата преживеала. Не затоа што нè учи дека страдањето е неизбежно, туку затоа што нè принудува да видиме што правиме со него. Од крвната одмазда до судот, од самоволието до мерката, од казната до одговорноста – кај Есхил цивилизацијата почнува таму каде што човекот конечно разбира дека не секое право на одмазда мора да биде искористено.
