Археолошкиот комплекс „Старо Бонче“, меѓу селата Бонче и Подмол во Прилепско, повторно носи нови податоци за еден простор чија историја очигледно не завршила со античката кралска гробница. Во последната истражувачка кампања на едно од фронталните паноа се откриваат остатоци од погребувања од XI и XII век. Наодите се толкуваат како уште еден показател дека локалитетот задржал култен и обреден карактер и во средниот век.
Истражувањата ги спроведува тим од Катедрата за археологија при Филозофскиот факултет во Скопје, предводен од проф. д-р Антонио Јакимовски, во соработка со Заводот и музеј – Прилеп и археолозите Душко Темелкоски и Оливера Јандреска. Според информациите објавени по последните истражувања, токму средновековните погребувања сега отвораат нов простор за разбирање на долгото користење на ова место.
Нов наод, но не и прв средновековен траг
Тука е и можеби најинтересниот дел од приказната. Средновековното присуство кај кралската гробница не е забележано за првпат во 2026 година. Во стручниот труд „Project Staro Bonche“, Антонио Јакимовски наведува дека уште при истражувањата во 2019. година западно од дромосот биле откриени средновековни погребувања, датирани според аналогии кон крајот на X и првата четвртина на XI век. Истражувањата од 2020. година дополнително го потврдиле средновековниот погребен слој.
Затоа сегашните наоди од XI и XII век не треба да се читаат како ненадејно откритие дека Старо Бонче било користено и во средниот век. Нивната вредност е поинаква: тие ја засилуваат веќе создадената археолошка слика и, доколку нивното датирање биде потврдено и во понатамошната стручна обработка, го прошируваат временскиот хоризонт на средновековното користење на просторот.
Тоа е важна разлика. Археологијата ретко добива голем одговор од еден предмет или еден гроб. Многу почесто значењето се појавува кога новиот наод ќе се поврзе со претходните слоеви. Кај Старо Бонче, токму таквото натрупување на докази станува сѐ поинтересно.
Гробница што стои во средиштето на археолошката загатка
Кралската гробница на локалитетот Павла Чука е највпечатливиот објект во комплексот. Во „Македонската енциклопедија“ Старо Бонче е опишано како гробница од македонски тип со дромос и комора, изградена во IV век пред нашата ера и поврзана со локалната владетелска елита во Пелагонија.
Подоцнежните систематски истражувања покажаа колку е сложена нејзината архитектура. Проектот на Филозофскиот факултет започнал во 2006 година, а истражувањето на самата гробница на Павла Чука во 2007 година. Откривањето на монументалниот кружен ѕид што ја опкружувал гробницата ѝ дало посебно место меѓу гробниците од македонски тип. До 2020. година, проектот имал зад себе 15 теренски кампањи, а во просторот меѓу Бонче и Подмол биле истражувани локалитети од архајскиот период, антиката и средниот век.
Самата гробница била ограбена во далечното минато, поради што во нејзината внатрешност не биле пронајдени движни наоди што би овозможиле сигурно утврдување на личноста што била погребана таму. Затоа формулацијата дека станува збор за пелагониски владетел треба да остане во рамките на археолошката претпоставка, а не да се претвора во утврден историски факт. Монументалноста на градбата, нејзината положба и архитектурата јасно упатуваат на човек од највисокиот општествен слој, но неговиот идентитет засега останува непознат.
Од антички владетелски простор до средновековно почивалиште
Токму средновековните гробови ја менуваат перспективата од која се гледа локалитетот. Меѓу античката гробница и погребувањата од XI и XII век стојат многу столетија. Фактот дека луѓето во средниот век повторно погребувале на истиот простор покажува дека местото имало посебно значење и во сосема поинаква историска средина.
Од археолошките наоди, сепак, не може автоматски да се заклучи дека постоела непрекината колективна меморија за античкиот владетел или за првобитната намена на гробницата. Причината поради која средновековното население го избрало токму тој простор допрва треба да се објаснува. Можеби монументалната градба била видлива и впечатлива, можеби местото веќе имало локална сакрална традиција, а можеби причините биле поинакви. Она што археологијата во моментов го потврдува е повторната погребна и култна употреба на просторот.
И пошироката слика останува отворена. Тимот што го истражува Старо Бонче со години ја разработува тезата дека комплексот Старо Бонче – Висока може да се поврзе со античкиот град Пелагонија, центарот на Пелагонците. Проектните резултати се наведуваат како аргументи во прилог на таа идентификација, но локацијата на античка Пелагонија и натаму треба да се третира како археолошко прашање, а не како конечно решена равенка.
Следниот предизвик е локалитетот да стане достапен без да биде изгубен
Новите наоди доаѓаат во момент кога повторно се отвора и прашањето за физичката заштита и јавната презентација на Старо Бонче. Градоначалникот на Прилеп, Дејан Проданоски, при посетата на локалитетот најави дека Општината работи на проект за локален пат на релацијата Бонче – Старо Бонче – Подмол и на рехабилитација на пристапот кон кралската гробница. Најавена е и поддршка на Заводот и музеј – Прилеп при подготовката на основен проект за конзервација, реставрација и делумна реконструкција на културното добро. Засега станува збор за најавени и проектни активности, а не за веќе завршена туристичка инфраструктура.
Токму тука започнува вториот живот на едно археолошко откритие. Ископувањето открива, но потоа следуваат конзервацијата, толкувањето и начинот на кој локалитетот ќе биде претставен пред јавноста. Старо Бонче веќе има доволно археолошка тежина за да не биде гледано само како необична гробница на падините на Селечка Планина. Античката монументална архитектура и средновековните погребувања сега се читаат во ист простор – како различни епохи што, од причини што допрва треба целосно да ги разбереме, повторно и повторно се враќале на истото место.
