Вчера во „Лабораториум“ во Скопје, во рамките на 17. издание на „МакеДокс“, се одржа панел-дискусијата „Културната инфраструктура пред Европската престолнина на културата 2028“, со едно навидум едноставно прашање: „Каде исчезнаа кината?“. Разговорот ги собра претставниците на филмската, културната и институционалната сцена во момент кога Скопје се подготвува за 2028. година, а истовремено се соочува со сериозен недостиг од простори во кои филмот може редовно да се гледа како дел од секојдневниот културен живот.
Од град со киносали до град со повремени проекции
Прашањето каде исчезнаа кината лесно може да се претвори во носталгија по старото Скопје. Дискусијата отвори посериозна тема: што губи еден град кога киното престанува да биде место до кое се оди пеш, место во населбата, простор за средба со филмот и со други луѓе, а станува претежно комерцијална или фестивалска активност?
Според податоците, до почетокот на деведесеттите години Скопје имало 16 киносали, меѓу нив и специјализирано кино за деца и млади. Денес сликата е многу поинаква. Најголемиот концентриран кино-капацитет во градот е комерцијалниот мултиплекс „Синеплекс“, додека Кинотеката задржува значајна улога, а во последниве години се развива и моделот „Киноверзум“.
Во оваа слика влегуваат и застојот во работата на „Милениум“ во ГТЦ и „Фросина“ во МКЦ. Беше потсетено и на искуството на „Синедејс“, кој во периодот на пандемијата ја пресели програмата на отворени локации за да не го изгуби непосредниот контакт со публиката. Тоа решение покажа колку фестивалите умеат да се приспособат. Истовремено покажа нешто понепријатно: импровизацијата може да спаси една сезона, но не може да биде културна инфраструктура.
Фестивалите создаваат публика, но не можат сами да изградат киномрежа
„МакеДокс“ одамна е пример за фестивал што му дава нов живот на просторот. Куршумли ан стана речиси неразделен од идентитетот на фестивалот, а проекции се одржуваат и во Сули ан и на други локации во Скопје. Беше предупредено дека и таквите простори имаат свои ограничувања – Куршумли ан е културно наследство на кое му е потребна грижа и реставрација, додека организацијата на фестивалот постојано зависи од сложени договори со институциите.
Токму тука се гледа разликата меѓу жив културен настан и функционален културен систем. Фестивал може една недела да создаде чувство дека градот живее со филм. Киномрежата го прави тоа во февруари, во ноември, во вторник навечер и во населба далеку од центарот. Таа создава навика, публика и простор за домашен, европски, независен и документарен филм кој тешко се натпреварува со логиката на големата комерцијална дистрибуција.
Затоа на дискусијата се појави и идејата за работна група што би ја мапирала состојбата на кино-просторите во Скопје и низ Македонија. Предлогот вклучува поширока институционална соработка, меѓу другото и со ресорите за култура и образование. Тоа е еден од поретките конкретни правци што произлегоа од разговорот: прво да се утврди што постои, во каква состојба е и што реално може повторно да се активира.
Што треба да остане по Скопје 2028.?
Скопје е меѓу официјално определените Европски престолнини на културата за 2028. година, заедно со Ческе Будјејовице и Бурж. Титулата го става градот пред далеку поголем тест од организацијата на календар со настани: дали инвестицијата во култура ќе остави нешто што ќе функционира и кога свечената година ќе заврши.
Фондацијата „Скопје 2028 – Европска престолнина на културата“ веќе отвора повици и ја гради програмската структура. На панелот беше нагласено дека Фондацијата нема институционален мандат сама да ги реши проблемите со киноприкажувањето наталожени со децении, но може преку програмата и јавните повици да отвора простор за предлози и нови модели. Тоа ограничување е важно. Од Скопје 2028. не може разумно да се очекува да поправи сѐ што било запоставувано три децении. Но 2028. може да биде моментот кога ќе се одлучи дали културната инфраструктура ќе се третира како привремен декор за голема европска титула или како долгорочна јавна потреба.
Киното исчезнува и кога нема кој да разговара за филмот
Интересно е што „МакеДокс“ темата за просторот ја поврза со уште една, помалку видлива инфраструктура – филмската критика. Денеска во „Лабораториум“ се одржува панел-дискусијата „Филмска критика во ера на алгоритми?“, со критичари и фестивалски програмери од повеќе земји.
Прашањето е различно, но врската е директна. Филмската култура не ја создава екранот сам по себе. Потребни се простори каде што филмовите ќе стигнат до публика, но и независни гласови што ќе создаваат контекст, несогласување и разговор околу нив. Во средина во која препораките сѐ повеќе ги посредуваат алгоритми, социјални мрежи и маркетинг, критиката станува дел од истата борба за разновидност што се води и околу киносалите.
Всушност, Скопје се соочува со две верзии на истото прашање. Каде ќе го гледаме филмот и кој ќе ни помогне да разговараме за него надвор од промотивната кампања и автоматската препорака? Ако едното исчезне, филмот станува содржина. Ако исчезнат и двете, градот губи дел од сопствениот културен јазик.
Затоа вистинската мера за успехот на Скопје 2028 нема да биде бројот на проекции во една свечена година. Поважно ќе биде што ќе може да направи скопјанецот во 2029.: дали ќе има кино во кое редовно ќе гледа домашен документарец, европски авторски филм или нешто што алгоритмот никогаш не би му го предложил. Ако остане таква можност, тогаш Скопје 2028 ќе има наследство. Ако останат само фотографии од настани, прашањето „Каде исчезнаа кината?“ ќе продолжи да важи.
