Американските преговарачи го отвориле прашањето дали Украина би можела да се повлече од Донбас доколку членството во НАТО стане дел од поширок мировен договор, изјави украинскиот претседател Володимир Зеленски. Тоа не значи дека Вашингтон формално ѝ понудил членство во Алијансата на Украина, ниту дека таков договор веќе постои. Според Зеленски, станувало збор за прашање поставено во рамките на разговорите за можните услови за завршување на војната.
Токму таа разлика е суштинска. Соединетите Американски Држави не можат самостојно да ѝ гарантираат членство на Украина во НАТО. Според член 10 од Северноатлантскиот договор, приемот на нова европска држава се врши со едногласна согласност на сојузниците. Засега, според јавно достапните информации, нема одлука ниту согласност во Алијансата Украина да стане членка како дел од конкретен мировен пакет.
Значи, веста е конкретна: американската страна ја тестирала можноста територијалното прашање во Донбас да се поврзе со идната безбедносна положба на Украина. Интерпретацијата започнува дури потоа. Доколку таквата идеја прерасне во вистински преговарачки предлог, разговорите повеќе нема да се однесуваат само на тоа каде ќе заврши војната, туку и на тоа каде Украина ќе биде сместена во европскиот безбедносен систем по неа.
Што точно кажа Зеленски
Зеленски изјави дека американските преговарачи прашале дали Украина би можела да се повлече од Донбас во замена за членство во НАТО. Reuters ја пренесе неговата изјава по последните разговори посредувани од САД во Абу Даби. Украинскиот претседател истовремено нагласи дека Киев не е подготвен едноставно да се откаже од своја територија. Тој посочи дека доколку се појави целосен мировен пакет што би опфатил безбедносни гаранции, силна и долгорочно финансирана украинска армија и средства за обнова, прашањето со таква тежина би можело да биде ставено пред граѓаните на референдум.
И тука е потребно уште едно разграничување. Во разговорите се споменуваат и безбедносни гаранции за Украина што би можеле да имаат елементи слични на механизмите на НАТО. Таква гаранција не е исто што и полноправно членство во Алијансата. Членството создава договорна обврска меѓу сојузниците според Северноатлантскиот договор, додека секој посебен пакет гаранции би зависел од неговата конкретна содржина, потписниците и механизмите за спроведување.
Донбас останува местото каде што дипломатијата се судира со територијата
Новата изјава на Зеленски продолжува линија што веќе беше видлива во разговорите во Абу Даби. Panoptikum претходно пишуваше за спорот околу можната формула за Донбас, откако американските посредници разгледуваа решенија поврзани со административните граници, а Киев одби пристап со кој Русија би добила територија што не ја контролира воено.
Преговорите донесоа конкретен резултат околу голема размена на воени заробеници, но не и пробив за територијата и идните безбедносни гаранции. Како што покажаа последните разговори меѓу Русија и Украина во Абу Даби, договор за хуманитарно прашање може да се постигне без промена на основните позиции на двете страни. Донбас бара нешто многу потешко – одлука за територија, суверенитет и долгорочна безбедност.
Со последната изјава на Зеленски во таа равенка влегува уште еден елемент. Ако територијалната отстапка се поврзува со можната безбедносна интеграција на Украина со Западот, тогаш предметот на преговорите веќе не е само земјата што би останала под контрола на едната или другата страна. Прашањето станува што би добила Украина за таква отстапка и дали тоа навистина би ја намалило можноста за нова војна.
Во исто време Москва ја враќа на маса 1997. година
Додека се разговара за идната безбедност на Украина, Русија повторно отвори многу пошироко прашање. Според документ од 10 ноември, за кој „Њујорк тајмс“ објави дека бил циркулиран од руската страна во текот на разговорите во Абу Даби, Москва бара НАТО да го преиспита военото присуство што Алијансата го разви во Источна Европа по 1997 година, да нема понатамошно проширување и да се ограничат одредени воени активности.
Документот нема официјален меморандум или потпис и затоа не треба да се претставува како договорена руска-американска или руска-украинска позиција. Станува збор за руска почетна преговарачка позиција, според извештаите за документот. Таа во значителен дел ги повторува барањата што Москва ги постави во декември 2021 година, пред почетокот на руската инвазија во цел обем.
Формулацијата „НАТО да се врати во 1997. година“ лесно може да создаде погрешен впечаток. Таа не значи дека државите што станале членки по 1997 година автоматски треба да бидат исфрлени од Алијансата. Барањето што се пренесува од рускиот документ се однесува на военото распоредување, базите, активностите и понатамошното проширување на НАТО. Тоа е суштинска разлика, иако последиците од таква промена би биле големи за источниот дел на Алијансата.
Веста е за Украина, поширокото прашање е за Европа
Тука завршуваат потврдените факти и започнува нивното пошироко значење. Нема договор Украина да го предаде Донбас за членство во НАТО. Нема ниту договор НАТО да се врати на воената поставеност од 1997. година. Постојат две различни линии во преговорите: американско испитување на можен компромис што Зеленски го обелодени и руска позиција што бара многу поширока промена на европскиот безбедносен поредок.
Кога тие две линии ќе се стават една до друга, се гледа зошто преговорите за Украина можат да станат нешто поголемо од разговор за прекин на една војна. Киев бара безбедносна формула што би спречила нов руски напад. Москва сака идниот договор да опфати и ограничувања на НАТО. Европските сојузници, од своја страна, инсистираат одлуките за безбедноста на Европа да не се носат без европско учество.
Лидерите на европските држави веќе договорија поширока застапеност во следните фази од разговорите, со учество на Британија, Франција, Германија, Италија и Полска, како и институциите на Европската Унија, додека се очекува улога да има и НАТО. Позицијата што ја изразија повеќе европски лидери е дека преговори за Украина не можат да се водат без Украина, а за европската безбедност без Европејците.
Panoptikum веќе го отвори ова прашање по разговорите во Абу Даби: дали дипломатскиот процес ќе остане насочен кон условите за крај на војната или постепено ќе се претвори во преговор за идните правила на европската безбедност.
Што значи руското барање за Македонија
Македонија влезе во НАТО на 27. март 2020. година, значително по 1997. година. Тој факт сам по себе не значи дека сегашното руско барање го доведува во прашање македонското членство. Од достапните формулации не произлегува барање членките примени по 1997. година да ја напуштат Алијансата.
Релевантноста за Македонија е на друго место. Доколку европскиот безбедносен поредок стане формален предмет на мировните преговори, тогаш ќе се разговара за правила што можат да се однесуваат и на военото присуство, распоредувањето сили, проширувањето и начинот на кој НАТО ја организира колективната одбрана на своите членки.
Токму тука се наоѓа и главната политичка тежина на сегашниот момент. Фактот е дека мировните разговори засега немаат произведено договор ниту за Донбас, ниту за членство на Украина во НАТО, ниту за руското барање поврзано со 1997. година. Интерпретацијата е дека самото внесување на овие прашања во ист дипломатски процес покажува колку широк може да стане предметот на преговорите.
Донбас останува непосредното територијално јадро на спорот. Членството или друг вид цврста безбедносна гаранција е прашањето што Киев го поврзува со својата иднина по војната. Москва, пак, се обидува разговорот да го прошири кон правилата по кои ќе функционира НАТО во Европа. Ако тие три теми навистина завршат на иста преговарачка маса, тогаш исходот нема да одреди само каде ќе запре сегашната војна – туку и според кои правила ќе се гради европската безбедност по неа.
