Во Македонија органодарителството повторно излегува од зоната на повремени потресни приказни и влегува во просторот каде што мора да има јасни правила, доверба и лична одговорност. Новите законски измени што ги најавува Министерството за здравство предвидуваат полнолетните и деловно способни граѓани за време на животот да можат доброволно да се изјаснат дали сакаат по смртта да бидат дарители на органи. Таа волја би се давала кај избраниот матичен лекар, би се евидентирала во здравствениот електронски систем и, според најавеното решение, би имала предност пред ставот на други лица.

Тоа не е само административна промена. Тоа е обид една од најтешките одлуки во медицината да не се остава исклучиво на семејството во миг на шок, болка и морална неподготвеност. Зашто токму таму, во таа болничка тишина по мозочна смрт, често се крши можноста нечиј крај да стане почеток за друг човек.

Одлука што се носи додека е човекот жив

Според предложените измени на Законот за земање и пресадување, делови од човечко ткиво заради лекување предвидуваат секое полнолетно деловно способно лице да може, на доброволна основа, да даде изјава дека се согласува по неговата смрт да биде дарител на органи заради лекување. Изјавата би се потпишувала пред избраниот лекар, би се заведувала во здравствената установа, а потоа би се евидентирала во националниот здравствен електронски систем и во електронското досие на пациентот.

Ова решение ја поместува тежината на одлуката таму каде што мора да биде: кај самиот човек. Семејството и понатаму останува човечки, емотивен и етички центар на трагичниот миг, но волјата на починатиот, ако претходно била јасно дадена, не смее да биде третирана како неважна белешка во системот. Во органодарителството тоа е суштинска разлика. Едно е семејството да биде прашано што мисли во најтешкиот ден; друго е да треба да го поништи или да го потврди изборот што човекот веќе го направил за себе.

Личната волја и границите на семејната одлука

Националната координаторка за трансплантации, проф. д-р Биљана Кузмановска, објаснува дека целта е да се зголеми бројот на потенцијални донатори и дека согласноста ќе биде доброволна, општа и променлива – односно ќе може да се измени или да се отповика. Таа нагласува дека медицинската процена останува посебен чекор: органи може да се донираат само ако постојат медицински критериуми и ако смртта настапила како мозочна смрт. Кузмановска е категорична дека личната индивидуална волја треба да биде над волјата на други лица.

Тука се отвора најчувствителниот дел од темата. Законската формула може да биде јасна, но довербата не се создава само со членови и ставови. Граѓанинот треба да знае што потпишува, како се чува неговата изјава, кој има пристап до неа, кога се активира, како се повлекува и што точно значи „потенцијален донор“. Во здравството, особено кога станува збор за смрт, тело, трансплантација и семејна болка, секоја нејасност лесно станува сомнеж. А сомнежот е најголемиот непријател на органодарителството.

Македонија нема проблем само со закон, туку и со доверба

Македонија има искуство со трансплантација, но бројките покажуваат дека потребите се далеку поголеми од реалните можности. Од првата трансплантација на бубрег во 1977. година досега се извршени околу 510 трансплантации, а од 2020. година, кога беше извршена првата трансплантација на срце, се реализирани околу дванаесетина вакви зафати, според податоците објавени во медиумските извештаи. На листите за чекање остануваат пациенти за кои времето не е апстрактна категорија, туку секојдневна борба со дијализа, срцева слабост, исцрпеност и неизвесност.

На Паноптикум веќе пишувавме за случајот во кој едно семејство, во миг на лична трагедија, дозволи органите на починат член да спасат други животи. Срце беше трансплантирано кај 52-годишен пациент, а бубрег кај 23-годишен пациент. Таквите вести ја покажуваат највозвишената страна на медицината, но и најслабата точка на системот: тој не смее да зависи само од херојството на семејства во болка.

Затоа новото решение има смисла само ако стане дел од поголема култура на информираност. Органодарителството не може да се гради со повремени кампањи, со патетични апели или со објави по успешна трансплантација. Тоа бара разговор пред трагедијата. Во домот, кај матичниот лекар, во јавните здравствени институции, во училиштата, во медиумите, во верските и граѓанските заедници. Човек не треба првпат да слушне за мозочна смрт и дарување органи во мигот кога лекарот му соопштува дека близок човек повеќе нема шанса да преживее.

Забелешките на „Нефрон“ не смеат да се прескокнат

Здружението „Нефрон“, кое ги застапува бубрежно болните лица, ја поддржува идејата за почитување на личната одлука, но потсетува дека слично законско решение постоело во периодот од 2011. до 2013. година и не довело до видливо зголемување на бројот на дарители. Според забелешките пренесени од медиумите, потребни се анализи за тоа зошто тогашната практика не заживеала, колку изјави биле потпишани и дали врз основа на нив се реализирале трансплантации.

Тоа е важна опомена. Ако државата повторува модел што еднаш не дал резултат, мора да покаже што овојпат ќе биде поинаку. Дали матичните лекари ќе имаат јасни протоколи? Дали граѓаните ќе добијат едноставно и разбирливо објаснување? Дали изјавата ќе биде лесно достапна и електронски проверлива? Дали семејствата ќе бидат однапред информирани дека личната волја на дарителот има правна и морална тежина? Дали болниците ќе имаат доволно обучени координатори за препознавање потенцијални донори?

Без овие прашања, законската промена може да остане добра намера во лошо подготвен систем. А органодарителството не трпи импровизација. Тоа бара прецизност, доверба, човечка комуникација и институционална дисциплина.

Електронска изјава, матичен лекар и правото на повлекување

Според предложената насока, изјавата би можела да се даде кај матичен лекар, а се споменува и можност за електронско изјаснување преку апликацијата „Мое здравје“. Ова е логично во време кога здравствените податоци сѐ повеќе се врзуваат за дигитални системи. Официјалната страница за „Мое здравје“ ја опишува апликацијата како алатка за пристап до електронската здравствена евиденција, прегледи, упати, рецепти и информации за вакцинации. Ако во тој систем влезе и волјата за органодарителство, тогаш безбедноста, точноста и достапноста на податокот стануваат прашања од животна важност.

Позитивно е што се најавува можност изјавата да се промени или повлече. Органодарителството мора да остане доброволен чин, а не еднократна административна стапица. Човек има право да размисли, да се информира, да промени став. Но токму затоа постапката мора да биде јасна и достапна, без бирократски лавиринт и без простор за двосмислено толкување.

Органодарителството како зрелост на општеството

Во земја во која довербата во институциите често се троши побрзо од јавните пари, органодарителството е посебен тест. Тоа бара од граѓанинот да верува дека лекарите, болниците, листите на чекање, координаторите, законите и електронските системи ќе работат чесно, точно и без привилегии. Не е доволно државата да каже: „потпишете“. Таа мора да покаже дека секоја потпишана волја ќе биде заштитена, почитувана и употребена само според строг медицински и правен ред.

Во таа смисла, органодарителството не е само здравствена политика. Тоа е прашање на јавна култура. Дали сме способни да зборуваме за смртта без суеверие? Дали сме подготвени да ја почитуваме волјата на човекот и кога тој веќе не може да ја повтори? Дали системот може да ја претвори човечката солидарност во спасен живот, без да ја компромитира со сомнеж, неорганизираност или недореченост?

Новите измени може да бидат вистински чекор напред. Но нивната вредност нема да се мери само по тоа колку луѓе ќе потпишат изјава. Ќе се мери по тоа дали граѓаните ќе разберат што значи таа изјава, дали семејствата ќе ја прифатат како последна волја, дали болниците ќе ја спроведат без хаос и дали пациентите на листите за чекање конечно ќе добијат повеќе шанси. Во органодарителството, законот е почеток. Довербата е вистинската трансплантација што му е потребна на системот.

Panoptikum став

Личната волја за дарување органи по смртта треба да биде јасно, достоинствено и правно заштитено право. Семејната болка заслужува почит, но не смее да ја поништи свесната одлука на човекот донесена додека бил жив. Ако Македонија сака повеќе трансплантации, не ѝ треба само нов образец кај матичен лекар. Ѝ треба систем што граѓанинот нема да го доживува како ризик, туку како доверлива институционална рака во најтешкиот миг.

Затоа оваа промена треба да се чита заедно со поширокото прашање за здравствениот систем и довербата во јавните институции, тема што Паноптикум ја отвори и преку анализата „ИЈЗ како симптом: кога јавната институција плаќа плати, а системот губи доверба“. Без доверба, и најхуманата политика станува хартија. Со доверба, еден потпис може да значи ново срце, нов бубрег, нов живот.