Дивата депонија кај Арачиново продолжува да чади, три дена по избувнувањето на пожарот. Дождот што падна во меѓувреме не бил доволен за целосно да го запре тлеењето, а случајот повторно го отвори прашањето што се случува со дивите депонии откако ќе се изгаснат камерите, пожарот привремено ќе стивне и јавноста ќе се префрли на следниот проблем.
На терен и натаму има чад, а од Министерството за животна средина, Државниот инспекторат за животна средина и Општина Арачиново се очекуваат информации за преземените мерки и за евентуалните мерења на квалитетот на воздухот.
Пожарот е видливиот дел од многу поголем проблем
Кога гори депонија, јавноста најпрво го гледа чадот. Зад него сепак останува системот што дозволил отпадот да се натрупува на локација што може повторно да стане извор на пожар и загадување. Токму затоа случајот во Арачиново не може да се сведе само на прашањето колку противпожарни возила ќе пристигнат или колку време ќе биде потребно за целосно гаснење.
Македонија со години има многу подлабок проблем со начинот на кој го собира, селектира и конечно го третира отпадот. Како што веќе пишувавме на Panoptikum во анализата „Македонија создаде помалку отпад, но системот пак однесе речиси сè на депонија“, огромен дел од собраниот комунален отпад завршува токму на депонии. Податоците на Државниот завод за статистика со години покажуваат удел од 99,8% кај собраниот комунален отпад што се депонира.
Тоа е систем во кој контејнерот се празни, но проблемот не исчезнува. Само се преместува на друго место.
Европа се обидува да депонира најмногу 10%
Контрастот е особено видлив кога македонската состојба ќе се спореди со насоката во која се движи Европската Унија. Според Европската агенција за животна средина, земјите членки на ЕУ треба до 2035. година да го сведат депонирањето на комуналниот отпад на најмногу 10 проценти од вкупно создаденото количество.
Целта не значи едноставно изградба на подобри депонии. Европскиот модел подразбира поголема повторна употреба, одделно собирање, рециклирање и третман на биоотпадот, така што депонијата постепено станува последна, а не главна дестинација за отпадот. Во 2023. година повеќе европски земји веќе биле на или под границата од 10 проценти.
Во Македонија, пак, дебатата често почнува дури кога депонијата ќе се запали. Само денес, покрај Арачиново, јавноста се занимава и со последиците од пожарот и блокадите на кумановската депонија „Краста“. Се продлабочува јазот меѓу европските цели и локалната реалност – додека ЕУ се обидува да го намалува депонирањето, кај нас уште се интервенира на запалени депонии и се бара каде привремено да се пренасочи отпадот.
Арачиново веќе го имало истиот проблем
Ова не е првпат депонијата кај Арачиново да се најде во јавноста поради чад и горење. Проблеми на истата локација беа регистрирани и претходно во 2026 година. Тоа ја прави сегашната состојба уште поважна: кога една депонија повторно гори, прашањето повеќе не е само кој ќе го изгасне пожарот, туку што е направено меѓу два пожара.
Пожарите на отпад не се само комунална непријатност. Во зависност од материјалите што горат, во воздухот може да се ослободува сложена мешавина од честички и загадувачки материи. Токму затоа за вакви ситуации се потребни мерења, објавени резултати и јасни препораки, наместо процена на ризикот според тоа колку густ изгледа чадот.
На Panoptikum веќе предупредувавме на оваа врска во текстот „Црн чад над Скопје: кога дивата депонија станува јавен ризик“, како и во пошироката анализа за системскиот проблем со отпадот и дивите депонии. Пожарите се највидливиот симптом, но причината почнува многу порано – во неконтролираното фрлање, слабата селекција, недоволниот надзор и инфраструктурата што не успева отпадот да го претвори од товар во ресурс.
Што останува откако чадот ќе исчезне?
Најитната работа во Арачиново е пожарот целосно да биде изгаснат и да се утврди дали и во колкава мера е нарушен квалитетот на воздухот. Веднаш потоа доаѓа потешкото прашање – што ќе се направи со самата депонија за истата приказна да не се повтори по неколку недели или месеци.
Македонија нема проблем само со отпадот што го гледаме покрај патиштата. Има проблем со целиот пат на отпадот – од кантата до неговата крајна дестинација. Додека тој пат завршува речиси исклучиво на депонија, секој нов облак чад ќе биде уште едно потсетување дека гаснењето пожар не е исто што и решавање на проблем.
