Во Македонија започна првиот генетски мониторинг на кафеавата мечка што ќе се спроведува на национално ниво. Активноста, објавена на 7 септември 2026 година, ја предводи Македонското еколошко друштво (МЕД) во партнерство со Министерството за животна средина и просторно планирање, а теренската работа ќе ги опфати западните делови на земјата – од Скопска Црна Гора и Шар Планина до Пелистер, Ниџе и Кожуф.
Прашањето „колку мечки има во Македонија?“ досега немало одговор поткрепен со систематски генетски мониторинг на целата популација. Новото истражување треба да го промени токму тоа: наместо бројноста да се проценува само преку теренски набљудувања и други индиректни показатели, секоја пронајдена генетска трага ќе може да помогне во препознавањето на конкретна единка и во создавањето попрецизна слика за популацијата.
900 примероци за една многу поголема слика
Целта е до крајот на 2026 година во Македонија да бидат собрани 900 генетски примероци. Станува збор за неинвазивен метод – животните не се заловуваат и не се вознемируваат, туку се анализира биолошки материјал што го оставаат во природата, пред сè измет. Од него лабораториски може да се утврди генотипот на единката, практично нејзин единствен генетски запис.
Како што објаснува Александар Стојанов, координатор на проектот во МЕД, тој запис овозможува истата мечка повторно да биде препознаена кога подоцна ќе се пронајде нејзин примерок. На тој начин истражувачите не добиваат само збир од траги, туку податоци од кои може да се реконструираат бројноста, распространетоста и генетската разновидност на популацијата. Деталите за почетокот на мониторингот се објавени и од Македонското еколошко друштво.
Теренот, сепак, е огромен, а добрата генетска процена зависи од бројот и распределбата на примероците. Затоа во собирањето се вклучуваат луѓе кои редовно се движат низ планинските подрачја – шумари, ренџери, ловочувари, ловџии, собирачи на шумски плодови и лековити растенија, планинари, велосипедисти и локални познавачи на теренот. МЕД за нив организира обуки за правилно собирање, означување и постапување со примероците.
Зошто досегашните бројки не се доволни
Потребата од ваков мониторинг станува појасна кога ќе се погледнат досегашните податоци. Во националната процена за кафеавата мечка од 2020 година се наведуваат процени од 333 до 381 единка, но во истиот документ се посочува дека земјата немала систематски национален мониторинг за утврдување на големината на популацијата. Дел од претходните бројки се темелеле на информации од ловишта, теренски набљудувања и фотозамки во одделни подрачја.
Токму затоа старите процени не треба да се читаат како прецизно пребројување. Националната Црвена листа ја води кафеавата мечка како ранлив вид и посочува на потребата од стабилен систем за редовен мониторинг. Генетското истражување сега треба да обезбеди многу посигурна почетна основа за идните споредби – не само колку единки има, туку и како се распределени и колкава е нивната генетска разновидност.
Тоа е важно и за практичното управување со видот. Кафеавата мечка е строгозаштитена во Македонија, а нејзината долгорочна состојба зависи од зачувувањето на живеалиштата, поврзаноста меѓу планинските подрачја и начинот на кој се решаваат конфликтите меѓу луѓето и дивите животни. Без податоци за реалната популација, секоја идна мерка почнува со премногу непознати.
Македонските мечки се дел од популација што не познава граници
Мониторингот во Македонија е дел од меѓународниот проект LIFE DinPin Bear, започнат во 2026 година и насочен кон зачувување на динарско-пиндската популација на кафеавата мечка. Таа се протега низ девет земји, а се проценува на околу 4.000 единки. Координаторот EuroNatur ја опишува како европска популација на мечка распространета низ најголем број држави, што управувањето со неа неизбежно го прави прекугранично прашање.
LIFE DinPin Bear не се задржува само на пребројувањето. Проектот опфаќа мониторинг, намалување на фрагментацијата на живеалиштата, подобрување на управувањето со конфликтите човек-мечка, усогласување на институционалните практики и подобра прекугранична соработка. Македонското Министерство за животна средина и просторно планирање е еден од националните партнери и претходно ги претстави целите и активностите на проектот.
Токму во тоа е и пошироката вредност на сегашното генетско пребројување. Бројката што ќе се добие е важна, но уште поважно е Македонија да воспостави метод со кој состојбата ќе може повторно да се мери и споредува. Кога една мечка може да се препознае преку трага оставена во шумата, податокот станува многу повеќе од процена – станува основа врз која може да се планира нејзината заштита.
