Новото Академско рангирање на балканските универзитети – АРБУ не е само уште една листа на која институциите ќе се радуваат или од која ќе се бранат. Тоа е регионално огледало во кое високото образование конечно се гледа преку бројки што не се лесни за игнорирање: цитати, научно влијание, истражувачки кадар, споредливост. А кога огледалото е доволно јасно, најважното прашање не е кој е прв, туку зошто некои системи произведуваат научна тежина, а други главно преживуваат од дипломи, традиција и инерција.

Платформата Academic Ranking of Balkan Universities – ARBU беше промовирана во Скопје како прво регионално академско рангирање што ги опфаќа универзитетите од Балканот и нивното научно влијание. Според објавените податоци, анализата вклучува 324 универзитети и високообразовни институции од осум балкански држави, повеќе од 33.000 професори и истражувачи и над 19,7 милиони научни цитати регистрирани преку Google Scholar.

УКИМ е лидер дома, но регионот бега далеку

Во македонски рамки најдобро рангиран е Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. УКИМ е водечки во најголем број научни области, меѓу кои медицинските науки, природните науки, инженерството, земјоделството и шумарството, како и општествените науки. Тоа е очекувано за најстариот и најголем македонски универзитет, но токму тука завршува комфорниот дел од веста.

АРБУ покажува дека македонските универзитети се далеку зад водечките регионални центри. Универзитетот во Загреб е на врвот на балканската листа, следен од Универзитетот во Белград и Универзитетот во Љубљана. Според објавените бројки, УКИМ има околу 400.000 цитати, додека Загреб надминува 4,6 милиони, а Белград и Љубљана имаат повеќе од два милиона цитати секој.

Тоа не е мала разлика во табела, туку структурна разлика во научна продукција, истражувачка култура, финансирање, меѓународна видливост и институционална способност. Во таа смисла АРБУ не е непријател на македонското високо образование, туку корисно предупредување. Рангирањата не треба да се фетишизираат, но не смеат ни да се потценуваат кога различни методологии повторно ја откриваат истата слабост.

Што покажува македонската слика

По УКИМ меѓу најдобро позиционираните македонски универзитети се Универзитетот „Гоце Делчев“ во Штип, Универзитетот на Југоисточна Европа, Универзитетот „Св. Климент Охридски“ во Битола и Универзитетот во Тетово. Меѓу приватните високообразовни институции најдобро е рангиран Меѓународниот балкански универзитет.

Овие резултати се важни затоа што ја отвораат темата надвор од вообичаената домашна поделба „државни против приватни“, „стари против нови“, „Скопје против внатрешноста“. Науката не се мери со институционална самодоверба, туку со резултат што може да се провери, цитира и вклучи во поширокото знаење. Токму затоа европските партнерства, истражувачките мрежи и меѓународната академска соработка не се протоколарна декорација, туку услов без кој малите академски системи остануваат затворени во сопствените граници.

Кедев на врвот меѓу македонските истражувачи

Во категоријата индивидуални истражувачи највисоко рангиран научник од Македонија е проф. д-р Сашко Кедев, со повеќе од 38.500 цитати. По него следуваат академик Љупчо Коцарев, проф. д-р Марија Вавлукис, проф. д-р Тодор Арсов и проф. д-р Лидија Попоска. Според објавените анализи, медицинските науки се најсилното македонско научно поле според цитираноста и меѓународното влијание, со речиси 60% од цитатите кај највлијателните македонски истражувачи.

Оваа бројка кажува нешто важно: Македонија има истражувачи со сериозна меѓународна видливост, но проблемот е во тоа што индивидуалниот квалитет сè уште не се претвора доволно во системска сила. Има луѓе кои успеваат, има лаборатории, клиники, факултети и истражувачки групи што произведуваат резултат, но нема доволно стабилен механизам што тој резултат го умножува, го штити, го финансира и го прави препознатлив како национална академска политика.

Рангирањето не е пресуда, туку предупредување

Основачот на АРБУ, проф. д-р Марјан Бојаџиев, платформата ја претстави како обид Балканот да добие сопствена академска мапа, со транспарентна алатка за следење на универзитетите, професорите и научното влијание. Методологијата се потпира на цитираност регистрирана преку Google Scholar, а податоците, според објавените информации, биле прибирани и обработувани во текот на 2025. година.

Тука треба да се биде прецизен: ниедно рангирање не ја опфаќа целата смисла на еден универзитет. Универзитетот не е само број на цитати. Тој е наставна култура, јавна мисла, критичка свест, простор во кој млад човек учи како да мисли, а не само како да положи. Но кога цитатите, истражувачката видливост и регионалната споредба покажуваат длабок јаз, тогаш не е мудро да се криеме зад реченицата дека „рангирањата не се сè“.

Министерката за образование и наука Весна Јаневска на промоцијата посочи дека македонското високо образование со години заостанува зад регионот и дека се најавуваат законски и финансиски реформи. Во истиот контекст беа наведени и зголемени буџетски средства за универзитетите и науката, како и потребата од поддршка за младите истражувачи.

Проблемот не е во табелата, туку во системот што ја произведува

Македонија не може да ја подобри својата академска позиција само со подобра комуникација, подобри веб-страници или поумешно пријавување профили. Тоа може да помогне, но не може да ја замени суштината: финансирана наука, истражувачки универзитети, менторски систем, лаборатории, меѓународна мобилност, продуктивна академска етика и критериуми што наградуваат вистински труд, а не формална припадност.

Затоа АРБУ треба да се чита како алатка, не како повод за дневна самопофалба. Добро е што УКИМ е прв во Македонија. Добро е што има истражувачи како Кедев, Коцарев, Вавлукис, Арсов и Попоска. Но не е добро ако од ова извлечеме само свечена реченица. Вистинската вест е дека Балканот сега има уште една мерлива мапа, а Македонија на таа мапа мора да одлучи дали ќе биде присутна по традиција или видлива по резултат.

Во образованието најважното прашање не е колку системот изгледа уредно, туку што навистина создава. Универзитетите не се административни машини за дипломи. Тие се мера за тоа колку едно општество верува во знаење што може да го надживее мандатот, конкурсот и дневната политика.