Новата размена на ставови меѓу бугарската претседателка Илијана Јотова и претставници на ОМО „Илинден–Пирин“ го враќа во јавноста едно од најдолгите прашања поврзани со слободата на здружување, малцинските права и извршувањето на пресудите на Европскиот суд за човекови права. Бугарската страна тврди дека се направени потребните законски измени и дека организацијата може да се регистрира. ОМО „Илинден–Пирин“, пак, одговара дека проблемот не е во недостиг на документи, туку во тоа што бугарските судови постојано наоѓаат нови забелешки.
Две спротивставени слики за истиот спор
Според медиумските извештаи, Јотова оценува дека Бугарија ги спровела законските промени што треба да овозможат регистрација на организацијата и бара да заврши надзорот поврзан со неспроведувањето на пресудите. Тој став ја претставува државната перспектива: формалната правна рамка е променета, институциите функционираат, а преостанатото прашање треба да се решава во редовна домашна постапка.
Од ОМО „Илинден–Пирин“ следи сосема поинакво толкување. Претставниците на организацијата велат дека ги доставиле потребните документи и дека не станува збор за административен пропуст од нивна страна. Нивната забелешка е дека судовите, наместо да обезбедат практична можност за регистрација воведуваат нови формални барања или ја преиспитуваат суштината на здружувањето.
Оваа разлика е клучна. Во владеењето на правото не е доволно само законодавецот да донесе измена. Потребно е таа измена да произведе предвидлив резултат во конкретната постапка. Ако секое ново барање повторно ја враќа организацијата на почеток, тогаш формалната реформа останува без суштински ефект.
Што значи „спроведување“ на пресуда за човекови права?
Пресудата на Европскиот суд за човекови права не се исцрпува со исплата на евентуална правична сатисфакција. Државата има обврска да ги отстрани последиците од повредата и, кога е потребно, да преземе општи мерки за сличната повреда да не се повторува. Кај слободата на здружување тоа може да значи промена на закон, промена на процедура, ново одлучување или создавање реални гаранции дека судовите нема да ја користат процедурата како прикриена забрана.
Затоа Советот на Европа не се интересира само за текстот на законот, туку и за неговото дејство во практика. Прашањето не е единствено дали Бугарија формално направила измени, туку дали тие измени довеле до мерлив напредок за засегнатата организација и за лицата што сакаат да го остварат правото на здружување.
Официјалната судска практика на Европскиот суд ја поставува слободата на здружување како практично, а не само декларативно право. Ограничувањето може да биде оправдано само ако има законска основа, легитимна цел и е неопходно и пропорционално во демократско општество. Долготрајно одбивање со променливи формални причини отвора прашање дали постапката навистина е неутрална.
Регистрацијата како тест за еднаквоста пред институциите
Регистрацијата на здружение не е награда за политичката подобност на неговите цели. Таа е институционална процедура преку која граѓаните добиваат правна форма за заедничко дејствување. Токму затоа државата може да проверува дали се исполнети законските услови, но не смее преку бескрајно зголемување на тие услови да создаде фактичка забрана.
Во овој спор особено е важно да се разликуваат две работи: проверката на документите и оценувањето на идентитетот или политичката порака на организацијата. Првото е легитимна административно-судска задача. Второто може да стане проблем ако во постапката се вовлече проценка дали одредена етничка, јазична или историска самоперцепција е „прифатлива“ за државата.
Демократската држава не го штити само мнозинското саморазбирање. Таа мора да го штити и правото на малцинската група да се организира, да зборува и да се застапува, дури и кога нејзините ставови се непријатни за официјалниот национален наратив.
Зошто спорот има пошироко значење?
Прашањето за ОМО „Илинден–Пирин“ не е изолиран административен случај. Тоа е лакмус за односот меѓу бугарската држава и сопствените граѓани кои се самоопределуваат како Македонци. Исто така, тоа е тест за кредибилитетот на европскиот систем за заштита на човековите права: дали меѓународната пресуда ќе остане правен документ или ќе стане реална промена во животот на луѓето.
За Македонија случајот има и дипломатска димензија. Но, неговото сведување на билатерално препукување би било погрешно. Суштината не е само во односите меѓу две држави, туку во универзалниот принцип дека секој граѓанин мора да може мирно да се организира без институционална дискриминација. Токму затоа најсилниот аргумент не е политичката реакција, туку доследното повикување на европските стандарди.
Што би било вистинско решение?
Вистинското решение би барало постапка во која условите се однапред јасни, образложени и еднакво применети. Судот треба да посочи што точно недостига, зошто е тоа законски неопходно и како организацијата може да го отстрани недостатокот. Неопходна е и ефективна можност за судска контрола, без секое ново одлучување да отвора нов, непредвидлив круг пречки.
Ако бугарската држава смета дека правната рамка е усогласена, тогаш најубедлив доказ не е политичката изјава, туку конкретниот исход: организацијата да добие реална и правична можност да биде регистрирана или да добие образложена одлука заснована врз јасни и општи правила. Ако, пак, ОМО „Илинден–Пирин“ тврди дека судовите измислуваат забелешки, тогаш клучот е во целосно документирање на постапките и во правна проверка на секоја од тие забелешки.
Надзорот не е казна, туку гаранција
Барањето за завршување на надзорот на Советот на Европа е разбирливо од перспектива на секоја држава што сака да покаже дека ги исполнува меѓународните обврски. Но, надзорот не треба да се доживува како политичка казна. Тој е механизам што треба да осигури дека пресудата е извршена целосно, а не само формално.
Најдобриот начин надзорот да заврши е преку доверба изградена со резултати: јасна процедура, независно одлучување, образложени пресуди и практична регистрација без дискриминаторни пречки. Дотогаш, спорот останува отворен — не затоа што нема закони, туку затоа што сè уште се спори дали законите еднакво функционираат за сите.
Случајот со ОМО „Илинден–Пирин“ покажува дека европското право не се мери само со бројот на донесени измени, туку со способноста на институциите да го претворат правото во реална слобода. Бугарија може да посочи на законски реформи; ОМО може да посочи на конкретни судски одбивања. Одговорот ќе биде убедлив дури тогаш кога меѓу тие две точки ќе се воспостави јасна врска: изменетиот закон да доведе до правична, предвидлива и недискриминаторна постапка.
