Снимките од Лепенец и Радика повторно го отворија прашањето што со години го гледаме покрај улиците, реките и контејнерите: кој ја загадува Македонија и кој треба да ја исчисти? Одговорот не може да се сведе ниту само на несовесниот граѓанин, ниту само на комуналното претпријатие. Кога отпадот завршува во река, на тротоар или на дива депонија, станува збор за дефект на цел синџир – од навиките и контролата, до селекцијата, собирањето, третманот и конечната дестинација на отпадот.
Во една сцена човек застанува со автомобил крај Лепенец и фрла отпад во реката. Во друга, вреќи завршуваат во Радика. На трета локација луѓе што наплаќаат за преземање отпад го истовараат на јавна површина наместо да го однесат на место предвидено за тоа.
Поединечно, секој таков случај е прекршок и пример за крајна неодговорност. Заедно, тие се симптом на многу поширок проблем.
Медиумските извештаи за случаите со Лепенец и Радика покажуваат и колку лесно е јавната дебата да се сведе на прашањето дали казната од неколку десетици евра е доволна да го одврати сторителот. Но, казната е само последниот дел од приказната.
Реките не смеат да бидат бесплатни депонии
Фрлањето отпад во река е особено опасен облик на загадување затоа што отпадот не останува таму каде што е фрлен. Водата го разнесува низ речниот систем, пластиката се распаѓа на сè помали честички, а други материјали можат да завршат на бреговите, во почвата или подалеку низ сливот.
Оттука, Лепенец и Радика не се само две места на кои биле снимени несовесни граѓани. Тие се предупредување дека реките лесно можат да станат транспортни коридори за отпадот што не сме успеале да го задржиме во организиран систем. А кога загадувачот ќе биде снимен и идентификуван, јавноста оправдано прашува: дали санкцијата навистина има превентивна сила?
Во последните случаи медиумите известуваа за релативно ниски парични санкции, што повторно ја отвори дебатата за нивната висина, но и за можноста прекршителите покрај глобата да бидат обврзани на општокорисна работа поврзана со чистење јавни површини.
Повисоката казна, сепак, сама по себе не создава чиста држава. Казната функционира само ако постои реална веројатност сторителот да биде откриен.
Не е доволна висока казна ако никој не го гледа прекршокот
Ако десетици или стотици луѓе секојдневно оставаат шут, стар мебел, пластика и друг отпад покрај патишта, реки или контејнери, а само мал број се идентификувани, тогаш проблемот не е само во висината на глобата.
Проблемот е и во надзорот. Комунални редари на Град Скопје во последните шест месеци од минатата година составиле 99 записници за прекршоци, а биле наплатени глоби од 79 лица. Тоа го поставува суштинското прашање: колку е голема веројатноста некој што ќе истовари приколка градежен шут покрај пат или ќе остави стар мебел на зелена површина навистина да биде откриен?
Затоа дебатата за „драконски казни“ има смисла само како дел од поширок систем – инспекциски надзор, комунални редари, камери на критични точки, брзо идентификување на сторителите и доследна примена на прописите.
Град Скопје и претходно соопштуваше за случаи во кои инспекциските служби затекнувале лица како создаваат диви депонии и најавуваше засилен патролен надзор на проблематичните локации. Тоа е правецот во кој контролата мора да стане правило, а не повремена акција.
Македонија создава стотици илјади тони отпад
Зад фотографиите од преполните контејнери стојат огромни количества материјал што секоја година некаде мора да завршат.
Според официјалните податоци на Државниот завод за статистика, во 2024. година во Северна Македонија биле создадени 790.866 тони комунален отпад, од кои биле собрани 637.471 тон. Просечно биле создадени 438 килограми отпад по жител. Особено значаен е Скопскиот Регион. Во него биле собрани 180.729 тони, односно 28,4% од вкупно собраниот комунален отпад во земјата.
Но, уште поважна е структурата на отпадот. Од вкупно собраниот комунален отпад во 2024. година, 85,8% бил мешан комунален отпад. А дури 99,8% од собраниот комунален отпад бил одложен на депонии. Тие две бројки ја објаснуваат суштината на македонскиот проблем подобро од која било фотографија на преполн контејнер.
Ние не се соочуваме само со проблем како да го собереме отпадот. Се соочуваме со проблем што да правиме со него откако ќе го собереме.
Од контејнерот проблемот само се преместува
Кога комуналното возило ќе го испразни контејнерот, улицата изгледа почиста. Но отпадот не исчезнува. Тој само ја менува адресата. Ако речиси целото количество завршува на депонија, тогаш системот во најголема мера останува линеарен: купуваме, користиме, фрламе, собираме и депонираме.
Селекцијата на хартија, пластика, стакло, метал и органски отпад сè уште не е доминантниот модел. Фактот дека 85,8% од собраниот отпад е мешан покажува колкав простор постои за промена.
Затоа чист град не значи само празни контејнери. Чист град значи и функционален систем по контејнерот.
Скопје – меѓу „генералките“ и секојдневното одржување
Скопје со години поминува низ циклус што добро го познаваат неговите жители: натрупување на проблемот, јавни реакции, голема акција за чистење, подобрување на состојбата – и повторно враќање на отпадот. Токму затоа најголемиот предизвик не е да се организира уште една „генералка“, туку чистењето да стане предвидлив, секојдневен систем.
Советот на Град Скопје во април годинава дал согласност на програма за дополнителни активности на ЈП „Комунална хигиена“ во областа на јавната чистота и третманот на комуналниот отпад за периодот од април до крајот на годинава. Тоа покажува дека институционални активности постојат. Но нивниот вистински резултат не се мери со бројот на акции или соопштенија, туку со тоа дали граѓанинот утре ќе затекне празен контејнер, чист тротоар и отстранета дива депонија – и дали истата локација ќе остане чиста и по еден месец.
Граѓанинот не може да биде алиби за институцијата – ниту институцијата за граѓанинот
Во јавните расправи често се создава лажен избор. Едната страна вели: „Граѓаните се некултурни“. Другата одговара: „Комуналните служби не работат“. И двете можат да бидат вистинити истовремено.
Ниту едно комунално претпријатие не може трајно да одржува чист град ако дел од граѓаните повторно фрлаат отпад веднаш зад екипите што чистат. Но, ниту граѓанската некултура може да биде оправдување за преполнети контејнери, недоволна динамика на собирање, недостиг од опрема, слаба селекција или недоволна инспекциска контрола. Обврската е двонасочна.
Граѓанинот мора да го одложува отпадот таму каде што е дозволено. Институцијата мора да обезбеди каде, кога и како тој отпад ќе биде преземен.
Од казна кон систем
Строгите казни можат да имаат превентивно дејство. Камерите можат да помогнат во откривањето. Новите камиони и контејнери можат да ја подобрат услугата. Едукативните кампањи можат постепено да ги менуваат навиките. Ниту една од овие мерки сама не е решение. Потребен е систем во кој одговорноста започнува дома со селекцијата на отпадот, продолжува преку редовното собирање и контролата, а завршува со современ третман, рециклирање и минимално депонирање.
Додека речиси сè што ќе собереме го носиме на депонија, битката е само половично добиена. А додека некој смета дека реката, тротоарот или празната парцела се бесплатен простор за неговиот отпад, не е добиена ни таа половина.
Лепенец и Радика го вклучија алармот. Скопските улици и дивите депонии одамна го повторуваат истиот сигнал.
Прашањето повеќе не е дали Македонија може периодично да се исчисти.
Прашањето е дали може да создаде систем во кој нема потреба постојано одново да ја чистиме истата нечистотија.
