Есенскиот циклус на Деновите на македонска култура во Будимпешта 2026 од 23 до 26 октомври ја претстави Македонија пред унгарската публика преку три различни културни јазици – гастрономијата, музиката и скулптурата. Програмата се одвиваше во Yugo Resto-Bar, на познатиот брод-сцена A38 и во културниот центар Balkan Heritage, а според организаторите настаните привлекле голем интерес кај публиката.
Наместо една централна манифестација, есенскиот циклус беше поставен како низа средби со современата и традиционалната македонска култура: од вкусовите што пристигнаа во Будимпешта со готвачите Слаѓан Стевковски и Филип Тодевски, преку настапот на „Скопје Виа“, до скулптурите на Никола Смилков, кои во Balkan Heritage ќе останат изложени до 1 декември 2026 година.
Македонската кујна како прва средба со публиката
Програмата започна на 23 и 24 октомври со Деновите на македонска гастрономија во Yugo Resto-Bar. Главниот готвач Слаѓан Стевковски и неговиот помошник Филип Тодевски подготвуваа македонски јадења, отворајќи го циклусот преку еден од најнепосредните начини за запознавање со културата – храната.
На 23 октомври гастрономската вечер добила и музички вовед. Посетителите можеле да се сретнат со членовите на „Скопје Виа“, да разговараат со нив и да слушнат неколку песни пред официјалниот концерт следната вечер. Така програмата не била поделена на строго одвоени настани, туку гастрономијата и музиката постепено се надоврзувале една на друга.
„Скопје Виа“ на сцената на A38
Централниот музички настан се одржа на 24 октомври на A38, едно од препознатливите концертни места во Будимпешта. Настапот на „Скопје Виа“ е забележан и во официцијалната програма на A38, каде бендот е претставен како состав инспириран од балканската и ромската музичка традиција.
Групата ја предводат актерката и пејачка Јана Стојановска и хармоникашот Мишел Трајковски, а нејзиниот репертоар ги поврзува авторските композиции со обработки на македонски и ромски песни. Концертната вечер ја отвори унгарското дуо Narun – Гашпар Торпе и Бенце Бабчан – со современо читање на унгарски и балкански народни мотиви.
Овој дел од програмата се надоврзува и на една поширока музичка врска што во последните години се создава меѓу Македонија и Будимпешта. Во рамките на истогодишната програма беше објавен и албумот „Македонија“ на Будапесме, за кој Panoptikum претходно пишуваше како за проект во кој македонската народна песна добива нов живот пред унгарската и меѓународната публика.
Никола Смилков и „Редуцирани ангели“ на Оршоја Карафиат
Третиот дел од есенската програма беше посветен на визуелната уметност. На 26 октомври во културниот центар Balkan Heritage беше отворена изложбата на скулптури на Никола Смилков. Според организаторите, интересот бил толку голем што галерискиот простор не можел да ги прими сите посетители.
Изложбата ја отвори унгарската писателка Оршоја Карафиат со текстот „Редуцирани ангели“, создаден како книжевна реакција на скулптурите на Смилков. Наместо класично отворање со критички осврт, Карафиат тргнала од приказна за својата баба и од замислата за ангели без лица, поврзувајќи ја меморијата со редуцираната човечка форма во делата на македонскиот скулптор.
Во текстот таа го вклучила и односот на Смилков кон материјалот, особено неговата реченица за прилепскиот мермер: „Мермерот не го избрав, мермерот е мојата судбина“. Нејзиното читање на неговите дела се задржува на она што е суштинско и во самиот скулпторски јазик – колку малку е потребно една форма да стане човечка и колку многу емоција може да остане во движење од кое се отстранети речиси сите детали.
Изложбата во Balkan Heritage е отворена за посетители до 1 декември, па за разлика од гастрономскиот и концертниот дел, визуелната компонента на есенскиот циклус продолжува да живее и по завршувањето на главната октомвриска програма.
Културна програма што се гради од 2019 година
„Деновите на македонска култура во Будимпешта“ се одржуваат од 2019 година. Организаторот Златко Панзов оценува дека интересот на унгарската публика расте и најавува поамбициозна програма за следната година. Континуитетот на проектот е значаен токму затоа што македонската култура не се претставува со еден пригоден настан, туку преку повеќе формати и различни автори кои се појавуваат пред иста, постепено создадена публика.
Годинешната програма започна уште во мај и јуни со изложбата „Синило“ на Јелена Белиќ и со музичкиот проект „Македонија“ на Будапесме. Универзитетот ЕЛТЕ ја наведува изложбата „Синило“ како дел од Деновите на македонска култура и како заедничка иницијатива на Лекторатот по македонски јазик и Balkan Heritage Cultural Center.
Циклусот за 2026 година ќе продолжи и во ноември со гостувањето на Елена Ѓорѓиовска, лекторка по македонски јазик во Букурешт. Предвидени се предавање, промоција на поетската антологија „Мојата песна се фрла од мост“ и музичко-поетски перформанс на студентите од Лекторатот по македонски јазик.
Манифестацијата ја организираат Лекторатот по македонски јазик при Институтот за словенска и балтичка филологија на Универзитетот ЕЛТЕ, Здружението на Унгарци на Македонија – Теледом и културниот центар Balkan Heritage од Будимпешта, со поддршка на Министерството за култура и туризам на Македонија.
Токму разновидноста на програмата е нејзиниот најсилен белег. Македонската култура во Будимпешта овојпат не беше претставена како една дисциплина или еден фолклорен знак, туку како средба на вкус, современа музичка сцена, визуелна уметност, книжевност и јазик. А изложбата на Смилков, која останува достапна уште повеќе од еден месец, ја продолжува таа средба и по последниот октомвриски настан.
