Пет планинари од Босна и Херцеговина загинаа на Елбрус, највисокиот врв во Европа, откако нивната седумчлена експедиција била погодена од силна снежна бура, екстремно ниски температури и речиси никаква видливост. Двајца членови на групата преживеале, а спасувачките служби успеале да лоцираат тела на сите загинати, иако евакуацијата на дел од нив била отежната поради лошото време.

Според Reuters, руските спасувачи најнапред ги евакуирале телата на двајца планинари пронајдени на височина од околу 5.350 метри, а претходно спасиле двајца други членови на групата, кои биле пренесени на медицинска грижа. Подоцна биле пронајдени и телата на уште тројца загинати, но нивната евакуација била одложена поради временските услови.

Регионалните медиуми, меѓу кои и N1, објавија дека групата била од Зеница и дека трагедијата ја преживеале Харис Адиловиќ и Кемал Видимлиќ. Загинатите се наведуваат како членови на планинарската заедница од Зеница, меѓу нив и членови на Горската служба за спасување, лекарка и членови на планинарското друштво „Ведро“.

Како се случила трагедијата

Според досегашните информации, експедицијата започнала во поволни временски услови. Но на височина над 5.100 метри состојбата нагло се променила. Планинарите биле зафатени од силна меќава, студ и слаба видливост. Во такви услови, дури и добро подготвена група може за кратко време да се најде во ситуација во која секоја минута станува критична.

Преживеаниот Харис Адиловиќ, според изјавата пренесена од N1, отфрлил дека причината за несреќата била недоволна подготвеност на групата. Тој рекол дека членовите биле искусни, дека заедно тренирале и добро се познавале, а како главна причина ја посочил погрешната временска прогноза и наглото влошување на условите.

Во неговото сведоштво се наведува дека уште во почетната фаза еден од учесниците почнал силно да се смрзнува, по што дел од групата донел одлука да се врати. Другиот дел продолжил кратко, но и тие потоа решиле да се откажат од врвот. Токму во повлекувањето, кога планината веќе била затворена со бура, студ и бела празнина, започнала драмата што завршила со пет изгубени животи.

Елбрус изгледа достижно, но знае да стане смртоносен

Елбрус е висок 5.642 метри и се наоѓа во западниот дел на Кавказ, во Русија, недалеку од границата со Грузија. Формално, тој е највисокиот врв во Европа и затоа привлекува илјадници планинари од целиот свет. За многумина е дел од амбицијата да се искачат највисоките врвови на континентите, но токму тука се крие неговата опасна измама.

Елбрус често се опишува како технички не премногу тежок врв во споредба со некои други алпинистички предизвици. Но „технички полесен“ не значи безбеден. На височина над 5.000 метри, студот, ветерот, намалениот кислород, уморот, дезориентацијата и наглата промена на времето можат да ја претворат рутата во опасна стапица.

Во такви услови, телото повеќе не реагира како во нормална планина. Секое движење е потешко, секоја грешка чини повеќе, а видливоста може да се изгуби до степен во кој небото, снегот и земјата се претвораат во една иста бела површина. Тогаш не се губи само патеката. Се губи ориентацијата, времето, самодовербата и можноста брзо да се донесе правилна одлука.

Зошто оваа трагедија погодува толку силно

Ова не е приказна за туристи што несериозно заминале во планина. Според регионалните извори, меѓу членовите на експедицијата имало искусни планинари, луѓе што со месеци се подготвувале за искачувањето и кои зад себе имале претходни планинарски искуства. Токму тоа ја прави трагедијата уште потешка: планината не прави разлика меѓу ентузијаст и искусен планинар ако условите станат екстремни.

Во јавноста, по вакви несреќи често се појавува груба и површна реакција: зошто оделе таму, кој ги терал, што барале на таа височина. Тоа е лесна мудрост од безбедна соба. Но планинарењето не е желба за смрт, туку желба за живот во неговата поголема, потивка и поостра форма. Луѓето не одат на планина затоа што не го ценат животот, туку често токму затоа што сакаат да го почувствуваат почисто, подлабоко и подалеку од секојдневниот шум.

Се разбира, секој таков избор носи ризик. Но ризикот не ја брише човечноста на трагедијата. Ниту ја оправдува суровоста на коментарите. Кога пет луѓе ќе загинат на планина, најмалку што јавноста може да направи е да ја задржи основната почит.

Кога временската прогноза станува прашање на живот

Во планина, прогнозата не е обична информација за тоа дали ќе врне. Таа е дел од безбедносната одлука. Особено на височини над 5.000 метри, разликата меѓу добро време и бура може да биде разлика меѓу успешен спуст и невозможна евакуација. Ако прогнозата е погрешна, доцна прочитана или ако условите се сменат побрзо од очекуваното, групата може да биде затечена во простор каде што нема лесно засолниште.

Преживеаниот Адиловиќ токму тоа го нагласува: според него, главната причина не била неподготвеноста, туку временска ситуација што ги пречекала спротивно од очекувањата. Ова е важна нијанса. Таа не служи за да се избрише прашањето за организација, локален водич, процена на ризик или моментот на враќање. Но служи за да се избегне евтино обвинување на луѓе кои повеќе не можат да се бранат.

Планинарската безбедност секогаш стои на неколку нозе: физичка подготвеност, опрема, искуство, аклиматизација, навремена одлука за откажување, реална прогноза, локално познавање и дисциплина на групата. Ако само една од тие нозе попушти во лош момент, планината може да стане немилосрдна.

Двајца преживеани и пет изгубени животи

Регионалните медиуми пренесуваат дека трагедијата ја преживеале Харис Адиловиќ и Кемал Видимлиќ. Според објавите, Видимлиќ успеал да се пробие до планинска станица за да побара помош, додека остатокот од групата останал на височина во критични услови. Подоцна спасувачките тимови го пронашле и вториот преживеан.

Во такви ситуации зборот „спасен“ звучи едноставно само од далеку. Во реалноста, преживувањето по ваква трагедија носи и физичка и психолошка тежина. Двајца луѓе се враќаат од планината, но со сознание дека пет нивни сопатници не се вратиле. Тоа е тежина што не завршува со евакуација, болнички надзор или официјален извештај.

И за семејствата на загинатите, процесот е уште поболен затоа што планината не дозволува веднаш да се заврши ни најосновното човечко очекување: телата да бидат вратени дома. Лошото време ја одложувало евакуацијата на дел од загинатите, што ја продолжува неизвесноста и болката за блиските.

Самостојно искачување без локален водич – прашање што ќе остане

Дел од регионалните медиуми пренесоа дека групата се качувала самостојно, без ангажман на локален професионален водич. Ова не треба автоматски да се претвори во пресуда. Искусни планинари често прават самостојни експедиции, а искуството и претходните искачувања им даваат самодоверба. Но на планина како Елбрус, локалното познавање може да биде одлучувачко кога условите ќе се променат.

Локален водич не е гаранција дека несреќа нема да се случи. Ниту пак самостојното искачување значи неодговорност. Но оваа трагедија повторно го отвора прашањето: каде е границата меѓу искуството и ризикот, меѓу самодовербата и претпазливоста, меѓу планинарската слобода и потребата да се прифати дека одредени планини бараат дополнителна локална сигурност.

Таквите прашања немаат лесен одговор, но мора да се постават. Не за да се суди по трагедијата, туку за следните експедиции да бидат побезбедни.

Планината не е непријател, но не е ни декор

Во модерниот свет, планините често стануваат фотографија, амбиција, предизвик, „bucket list“, личен проект, доказ за дисциплина или објава на социјални мрежи. Но планината не е декор за храброст. Таа има свои правила, а тие правила не се менуваат затоа што човекот има сон.

Елбрус не е најстрашната планина на светот, но е доволно висока, доволно студена и доволно непредвидлива за да го казни секој момент на лоша процена, лоша прогноза или задоцнето враќање. Не мора планината да биде технички најтешка за да биде смртоносна. Понекогаш токму „достижната“ планина е најопасна, затоа што создава чувство дека ризикот е под контрола.

Искуството во планина не значи дека човек никогаш нема да згреши. Значи дека знае колку брзо може да се смени сè. Трагедијата на Елбрус покажува дека понекогаш и таа свест не е доволна кога времето, висината и исцрпеноста ќе се спојат во најлош можен момент.

Поуката не смее да биде цинизам, туку почит и претпазливост

По ваква несреќа, најлесно е да се пишуваат тврди реченици. Дека не требало да одат. Дека планината е непотребен ризик. Дека сами си ја барале судбината. Но таквите реченици повеќе зборуваат за оној што ги кажува отколку за луѓето што загинале.

Подобрата поука е друга. Планината бара почит. Бара дисциплина. Бара план Б, план Ц и подготвеност да се откажеш од врвот кога телото, времето или инстинктот ќе кажат дека е доста. Во планинарството, најважниот успех не е секогаш да се стигне горе. Најважниот успех е да се вратиш долу.

Тоа е стара реченица, но секоја нова трагедија ја прави потешка. Врвот е само половина од приказната. Спустот е другата половина, а често токму таму планината го поставува најсуровиот испит.

Трагедија што ја надминува Зеница

За Зеница, ова е голема загуба. Според медиумските извештаи, загинатите биле дел од локалната планинарска и спасувачка заедница, луѓе кои не биле случајни минувачи низ планината, туку дел од свет што ја разбира височината, напорот и одговорноста. Затоа ова не е само вест од Русија. Ова е трагедија што го погоди целиот регионален планинарски круг.

Но таа има значење и пошироко. За секој што некогаш тргнал на планина, за секој што се качил малку повисоко од сопствената удобност, за секој што знае дека природата не е туристичка разгледница, оваа трагедија е тежок потсетник. Убавината и опасноста во планината често стојат многу блиску една до друга.

Затоа на загинатите не им треба јавна пресуда. Им треба тишина, почит и точна приказна. А на живите им треба лекција што нема да биде цинична, туку трезвена: планината може да биде најчистото место за човекот, но само ако човекот никогаш не заборави дека таму не е господар.

Елбрус останува, но петмина не се вратија

Елбрус ќе остане таму каде што е: висок, бел, привлечен, суров и нем. Ќе продолжи да ги вика планинарите, да им нуди сон за највисокиот европски врв и да ги потсетува дека секој врв има цена ако се потцени времето, висината и заморот.

Пет планинари од Босна и Херцеговина не се вратија од тој сон. Двајца преживеаја. Спасувачите продолжија да се борат со условите за да ги вратат телата. Семејствата останаа со најтешката тишина.

Во такви моменти, зборовите мора да бидат внимателни. Ова не е приказна за сензација. Ова е приказна за границата меѓу човечката желба да се оди повисоко и природата што не секогаш дозволува враќање. Планината не мрази никого. Но не простува сè.