Денеска се одбележува Меѓународниот ден на уметниците – неформален меѓународен повод посветен на луѓето што создаваат слики, скулптури, фотографии, музика и други уметнички дела. Датумот е избран во чест на роденденот на Пабло Пикасо, роден на 25. октомври 1881. година во Малага, а во 2026. година се навршуваат 145 години од неговото раѓање.
За Македонија оваа годишнина има и една посебна, многу конкретна врска. Пикасо не е присутен кај нас само преку учебниците и историјата на модерната уметност. Неговата „Глава на жена“ од 1963. година е едно од најпрепознатливите дела во колекцијата на Музејот на современата уметност – Скопје, а токму во деновите околу неговиот роденден музејот ја отвори изложбата „Пикасо, сликата на музејот“, која трае од 14. до 28. октомври 2026. година.
Така, 25. октомври годинава во Скопје не е само симболичен датум од светскиот календар. Тој има своја локална, жива содржина – Пикасо може да се гледа во град чија модерна културна историја е длабоко поврзана со меѓународната уметничка солидарност.
Денот на уметниците и Светскиот ден на уметноста не се ист датум
Меѓународниот ден на уметниците на 25. октомври е независна иницијатива, започната во 2004. година од канадскиот сликар Крис Меклур. Датумот бил избран во чест на Пикасо и неговото место во историјата на модерната уметност.
Тој не треба да се меша со Светскиот ден на уметноста, кој се одбележува на 15. април и официјално е прогласен од УНЕСКО во 2019. година. Тој датум е поврзан со роденденот на Леонардо да Винчи.
Разликата е повеќе од календарска. Светскиот ден на уметноста има поширока институционална мисија за промовирање на уметноста и нејзината достапност, додека 25. октомври во средиштето го става самиот уметник – човекот зад делото, неговата работа, слобода, егзистенција и место во општеството.
Пикасо има и своја скопска приказна
Пабло Пикасо е една од клучните фигури на уметноста на 20. век. Заедно со Жорж Брак го отвори патот на кубизмот, менувајќи ја самата идеја за тоа како може да се претстават предметот, просторот и човечката фигура. Но врската меѓу Пикасо и Македонија има многу понепосреден карактер.
Делото „Глава на жена“, масло на платно од 1963. година, влегло во колекцијата на МСУ како подарок од самиот уметник. Според документацијата на Музејот на современата уметност, делото било обезбедено во 1965. година и со текот на децениите станало еден од визуелните симболи на музејот.
Неговото присуство во Скопје не може да се одвои од пошироката приказна за градот по земјотресот од 1963. година. Во времето на обновата уметници од многу земји подарувале свои дела за новата музејска колекција. Така се создаде нешто што денес ретко кој град може да го повтори – музеј чиј меѓународен фонд е изграден и како чин на солидарност.
Денес МСУ поседува близу 6.000 дела во своите национални и меѓународни збирки. Меѓународната колекција го носи печатот на таа светска солидарност, додека националната збирка овозможува да се следи развојот на ликовната уметност во Македонија – од генерацијата меѓу двете светски војни, која ги постави темелите на македонската модерна, до современите практики.
Македонската модерна не е фуснота во оваа приказна
Кога зборуваме за Денот на уметниците, македонската перспектива не треба да се сведе на прашањето кои светски мајстори ги имаме во музејските збирки. Поважно е што паралелно со отворањето кон европската и светската уметност, во Македонија се создаваше и сопствен модернистички јазик.
Никола Мартиноски, Лазар Личеноски, Димитар Аврамовски Пандилов и другите автори од генерацијата што ја отвори модерната епоха не создаваа во културен вакуум. Нивното сликарство влегуваше во дијалог со европските правци, а истовремено бараше сопствен израз низ македонскиот пејзаж, човекот, градот, традицијата и секојдневието.
Подоцна тој простор се прошири преку автори како Петар Мазев, Димитар Кондовски, Борко Лазески, Ристо Калчевски, Душан Перчинков, Глигор Чемерски, Родoљуб Анастасов и многу други. Не станува збор за една линија или еден стил, туку за повеќе генерации кои покажаа дека македонската уметност не е затворен локален феномен – таа постојано разговара со светските движења, но ги преведува низ сопственото историско и културно искуство.
Тоа може да се види и во националната колекција на МСУ – Скопје, каде што македонските автори не стојат изолирано од светската уметност, туку во ист институционален простор со Пикасо, Калдер, Васарели, Хокни, Џаспер Џонс и други големи имиња на модерната и современата сцена.
Уметноста во Македонија не живее само во музеите
Историјата, сепак, е само едната половина од приказната. Денот на уметниците има смисла само ако погледнеме и кон оние што создаваат денес – во ателје, независен простор, театар, фотографско студио, музичка сцена, галерија или сопствена соба.
Современиот македонски уметник создава во средина со ограничен пазар, мал број колекционери, нерамномерна институционална поддршка и силна зависност од проекти и конкурси. Тоа не значи дека сцената е сиромашна со идеи. Напротив, токму нејзината разновидност покажува дека творечката енергија не зависи секогаш од големината на системот што ја поддржува.
На Panoptikum веќе го отворивме ова прашање во текстот „Уметничкото творештво во општество кое сè повеќе бара корист, а сè помалку смисла“. Основниот проблем останува едноставен: дали уметничкиот труд го сметаме за вистински труд или го очекуваме како постојан ентузијазам што треба да преживее сам од себе?
Кога еден млад сликар нема каде да изложува, кога авторот тешко може да живее од своето дело, кога независната сцена се одржува од проект до проект, проблемот не е само личен. Тоа е прашање за тоа каква културна средина сакаме да оставиме зад себе.
Од солидарноста кон културната одговорност
Историјата на МСУ е особено важна токму затоа што покажува дека културата може да се гради и како јавна вредност. По катастрофата во Скопје, светот не испраќал само бетон, механизација и финансиска помош. Испраќал и уметнички дела.
Тоа е можеби една од најсилните пораки што Македонија може да ја извлече од сопствената културна историја: обновата на еден град не се сметала за завршена ако во него се обноват само улиците и зградите. Требало да се создадат и музеи, галерии и простори во кои човекот повторно ќе може да мисли, создава и гледа подалеку од непосредната нужност.
Затоа и денешната културна политика треба да се мери и според тоа колку простор остава за новите генерации. Музејските колекции се неопходна меморија, но културата не може да живее само од она што веќе сме го наследиле. Таа зависи од тоа дали денешниот автор има услови да создаде нешто што утре ќе вреди да биде зачувано.
Пикасо како повод, македонските уметници како наша одговорност
На 145 години од раѓањето на Пикасо лесно е повторно да се зборува за кубизмот, „Герника“ или милионските суми што неговите слики ги достигнуваат на аукциите. Во Скопје сепак постои и поинаква можност за читање на неговото наследство.
Едно негово дело стигнало овде како подарок и станало дел од културната меморија на градот. Денес стои во ист музејски контекст во кој можеме да ја следиме и македонската модерна, и генерациите што доаѓале потоа, и најновите современи практики.
Токму затоа Меѓународниот ден на уметниците кај нас не мора да биде уште еден увезен датум од календарот. Може да биде повод да се вратиме кај Мартиноски, Личеноски, Мазев или Кондовски, да влеземе во МСУ или Националната галерија, но и да видиме што создаваат авторите кои денес работат покрај нас.
Пикасо веќе има свое место во светската историја. Поважното прашање за нас е дали на македонските уметници што создаваат денес им даваме доволно простор за еден ден и тие да станат дел од нашата културна меморија.
