Три децении подоцна Македонија сè уште нема одговор кој го нарачал и кој го извршил нападот врз првиот претседател на независната држава. Познати се времето, местото, автомобилот-бомба, жртвите и огромниот обем на истрагата – но не и мотивот, извршителите и нарачателите.
Утрото што ја пресече младата македонска држава
На 3. октомври 1995 година, во 9 часот и 50 минути, на улицата „Македонија“, во непосредна близина на хотелот „Бристол“, беше извршен атентат врз тогашниот претседател Киро Глигоров.
Глигоров со службениот автомобил се движел од резиденцијата кон Собранието кога покрај неговото возило експлодирал автомобил-бомба. Според податоците што со години се повторуваат во официјалните и медиумските реконструкции, експлозивот бил поставен во „цитроен ами 8“, а во него имало околу 20 килограми експлозив, активиран со далечински управувач. Непосредно пред експлозијата, движењето на претседателската колона било забавено од друго возило. Независен Весник
Глигоров беше тешко повреден во пределот на главата, но го преживеа нападот.
Неговиот возач Александар Спировски загина на местото. Повреден беше телохранителот Илчо Теовски, а меѓу жртвите и повредените имаше и случајни минувачи. Изворите од различни години не се целосно усогласени околу името на починатиот минувач, што е уште една причина фактографијата за случајот да се наведува внимателно; современите годишни извештаи главно го наведуваат Христо Христоманов, додека во некои подоцнежни текстови се среќава и друго име.
Огромна истрага – без обвинет
По нападот следуваше една од најмасовните полициски операции во историјата на независна Македонија.
Според податоците што се објавуваат во годишните осврти на случајот, биле претресени 30.850 возила, прегледани повеќе од 15.000 објекти, легитимирани над 188.000 лица, а околу 19.000 лица биле претресени. Биле вршени и бројни информативни разговори со лица кои полицијата ги разгледувала како можни осомничени, но никој не бил обвинет за извршување или нарачување на атентатот.
Истрагата заклучила дека нападот бил добро подготвен и организиран, но случајот и денес се води против непознат сторител.
Токму тука лежи главниот парадокс: истрагата имала огромен обем, но по повеќе од три децении не донела судски одговор на трите најважни прашања – кој, по чија наредба и зошто?
Од кривичен случај до колективна траума
Со текот на годините атентатот престана да биде само нерешен криминалистички предмет. Тој стана дел од политичката и институционалната меморија на државата.
Нападот се случи во период кога Македонија штотуку ја консолидираше независноста, кога регионот беше оптоварен со војните по распадот на Југославија, со санкции, шверц, економски турбуленции, приватизација и силно влијание на регионалните безбедносни и криминални мрежи.
Затоа околу атентатот низ годините се појавуваа повеќе различни претпоставки – за домашни криминални структури, регионални интереси, странски служби или спој на политички и економски мотиви. Ниту една од тие теории досега не е судски докажана. Токму тоа е најважната граница меѓу факт и претпоставка.
Зоран Петров: „Има претпоставки и шпекулации – докази нема“
Новинарот Зоран Петров, автор на книгата „Атентат“, во интервју објавено по повод 31-годишнината вели дека во текот на годините дошол до нови информации, но не и до докази што би го потврдиле неговото лично уверување дека зад нападот стоел организиран криминал.
Петров експлицитно нагласува дека без докази таквите заклучоци остануваат во доменот на претпоставките и шпекулациите. Тој остро го критикува начинот на кој била водена истрагата, оценувајќи дека била погрешно насочувана кон странски врски наместо кон можни домашни криминално-политички структури. Тоа, сепак, е негова новинарска и истражувачка оценка, а не судски утврден факт. Петров наведува и податок за кражба на оружје, експлозив и детонатори од воени магацини во Визбегово неколку месеци пред атентатот, поставувајќи прашање зошто таа информација, според него, не била соодветно разработена во јавноста и истрагата. И ова тврдење е дел од неговото толкување на случајот, а не доказ за поврзаност со атентатот.
Државата знае како бил изведен нападот – но не знае кој го извршил
По 31 година може прилично прецизно да се реконструира техничкиот дел од нападот.
Се знае:
– каде се случил;
– кога се случил;
– со каков автомобил бил поставен експлозивот;
– приближното количество експлозив;
– движењето на претседателската колона;
– жртвите и повредените;
– размерот на полициската истрага.
Но и натаму не е правно утврдено кој го набавил автомобилот, кој го подготвил експлозивот, кој го активирал, кој ја следел маршрутата на претседателот, кој го организирал нападот и кој го нарачал.
Во тоа е суштината на нерешениот случај.
Атентат во чувствителен историски момент
Нападот врз Глигоров не се случи во политички вакуум. Четири години претходно Македонија прогласи независност по референдумот од 8. септември 1991 година. Во април 1993. година државата стана членка на Обединетите нации, а Глигоров беше една од клучните фигури во процесот на мирно раздружување од Југославија и меѓународното позиционирање на земјата. Само неколку недели пред атентатот беше постигната Времената спогодба меѓу Македонија и Грција, со која беше отворена нова фаза во односите меѓу двете држави. Токму чувствителноста на периодот придонесе во јавноста да се создадат многу можни политички, економски и геополитички толкувања. Но историскиот контекст сам по себе не е доказ за сторител.
Глигоров се врати на функцијата
По повеќемесечно лекување Глигоров повторно ја презеде претседателската функција на 10. јануари 1996. година. Вториот мандат го заврши во ноември 1999. година. Подоцна и самиот пишуваше за нападот и за периодот по него. Почина на 1. јануари 2012. година, на 94-годишна возраст.
Фактот дека претседателот го преживеа атентатот не го намали неговото историско значење. Напротив – нападот остана една од најдраматичните точки од раните години на македонската независност.
Секоја годишнина го отвора истото прашање
Триесет и една година подоцна случајот формално не е затворен, но јавниот впечаток е дека истрагата одамна не произведува видливи резултати. Затоа годишнината не е само повод за историско потсетување. Таа повторно го отвора прашањето дали една држава може да се смета дека целосно ја расчистила сопствената понова историја ако не знае кој се обидел да го убие нејзиниот прв претседател.
Без докази не може одговорно да се именуваат виновници. Но токму отсуството на докази, обвинение и судски епилог по повеќе од три децении е најголемиот факт што останува зад атентатот.
Бомбата експлодира на 3. октомври 1995. година. Политичката и институционалната енигма трае и на 3. октомври 2026. година.
