Некои слики стануваат славни затоа што висат во најголемите музеи на светот. Други затоа што го промениле правецот на уметноста. А има и такви што во еден момент стануваат симбол на тоа колку далеку може да оди пазарот кога пред колекционерите ќе се појави дело што речиси никогаш не е достапно за купување.
„Les Femmes d’Alger (Version O)“ – „Жените од Алжир, верзија O“ на Пабло Пикасо ги има сите три елементи. Таа е последната и најзавршена слика од серија од 15 варијации создадени во текот на само неколку месеци, директно разговара со еден од најпознатите француски сликари од 19 век и во 2015 година беше продадена за неверојатни 179,365 милиони долари.
Но цената е само последното поглавје. Вистинската приказна започнува осум децении порано, со слика на Ежен Делакроа и со опсесијата на Пикасо да им одговори на големите мајстори од минатото на сопствен јазик.
Сè започнало со Делакроа
Во 1834 година францускиот романтичар Ежен Делакроа ја насликал „Femmes d’Alger dans leur appartement“ – „Жени од Алжир во нивниот стан“. Делото било инспирирано од неговото патување во Северна Африка и прикажувало затворен интимен простор со жени во богато обоена внатрешност, претстава што подоцна станала една од најпознатите ориенталистички слики на 19 век.
Пикасо со децении ја познавал сликата. Тој воопшто не бил уметник кој верувал дека модерноста значи заборавање на старите мајстори. Напротив – Веласкез, Гоја, Ел Греко, Мане и Делакроа постојано биле присутни во неговото сликарство како противници со кои сакал повторно да се пресмета.
Според архивата на Christie’s за „Les Femmes d’Alger“, по смртта на Анри Матис во ноември 1954 година оваа стара идеја добила нова смисла. Матис му бил истовремено пријател и голем уметнички соперник, а неговите одалиски и раскошната употреба на бојата биле тесно поврзани со традицијата на Делакроа.
Пикасо подоцна кажал дека по смртта на Матис чувствувал како тој да му ги оставил своите одалиски „во наследство“. Така серијата станала нешто повеќе од преработка на една стара слика – била истовремено дијалог со Делакроа и своевидно збогување со Матис.
Петнаесет слики за само два месеца
Пикасо започнал да работи на серијата во декември 1954 година. Наместо да направи една сопствена верзија и да запре, тој постојано се враќал на композицијата, ја расклопувал, ја поедноставувал, ја полнел со боја, ја претворал во црно-бели структури и повторно ја градел од почеток.
Сликите биле означени со букви – од Version A до Version O. До февруари 1955 година имало 15 различни платна и речиси стотина подготвителни цртежи и студии. Christie’s ја опишува серијата како интензивен двомесечен проект што постепено водел кон последната слика, „Version O“.
Тоа е важен начин да се гледа серијата. Пикасо не насликал 15 копии. Секоја верзија е експеримент со истиот проблем. Во една доминира линијата, во друга бојата, во трета просторот речиси се распаѓа на геометриски форми. Ако се гледаат една по друга, практично може да се следи уметник како размислува во живо.
„Version O“ е создадена на 14 февруари 1955 година
Последната слика во серијата била завршена на 14 февруари 1955 година. На задната страна Пикасо го запишал датумот, а на предната се потпишал во горниот десен агол. Платното е големо приближно 114 на 146 сантиметри и комбинира силно заситени црвени, сини, жолти и зелени површини со искршена кубистичка конструкција на телата и просторот.
Каталогот на Christie’s за самата слика ја опишува „Version O“ како точката во која претходните експерименти конечно се соединуваат. Она што во претходните слики било испробувано одделно – линија, боја, перспектива и деформација – овде функционира како една целина.
Во композицијата може да се почувствува Делакроа, но не станува збор за почит во смисла на внимателно копирање. Пикасо ја презема старата сцена и ја внесува во сопствениот свет: телата се распаѓаат на агли и кривини, просторот истовремено изгледа рамен и длабок, а боите меѓусебно се судираат наместо мирно да се надополнуваат.
Во сликата се појавува и Жаклин Рок
Серијата е создадена во период кога Жаклин Рок веќе станувала централна фигура во личниот живот на Пикасо. Таа подоцна ќе стане негова втора сопруга и една од жените што најмногу ги сликал.
Нејзиниот профил и темната коса лесно се препознаваат во дел од женските фигури од серијата. Christie’s забележува дека Пикасо ја поврзувал Жаклин со една од жените во композицијата на Делакроа, па старата ориенталистичка сцена постепено станала и простор во кој се внесувал неговиот сопствен приватен свет.
Така „Жените од Алжир“ во ист момент зборуваат за Делакроа, за Матис, за кубизмот, за одалиските и за жената што токму тогаш станувала најважната партнерка во животот на Пикасо.
Петнаесетте слики биле купени заедно за 212.500 долари
Следниот дел од приказната денес звучи речиси неверојатно. Во 1956 година американските колекционери Виктор и Сали Ганц ја купиле целата серија од сите 15 слики за 212.500 долари. Дилерот на Пикасо инсистирал серијата да не се растура при првата продажба, туку да ја преземе еден купувач.
Ганцови всушност потрошиле повеќе отколку што удобно можеле да си дозволат, па релативно брзо продале десет од сликите на други колекционери и институции. За себе ги задржале верзиите C, H, K, M и O. Christie’s ја документира целата историја на нивната набавка и подоцнежното раздвојување на серијата.
Од денешна перспектива особено е впечатлив контрастот: целата серија чинела 212.500 долари, а само „Version O“ шест децении подоцна ќе достигне речиси 180 милиони.
Од 31,9 милиони на 179,4 милиони долари
„Version O“ повторно се појавила на јавна аукција во 1997 година, кога Christie’s ја продавал прочуената колекција на Виктор и Сали Ганц. Проценката била 10 до 12 милиони долари, но сликата достигнала 31,9025 милиони долари.
И тогаш исчезнала од аукцискиот пазар речиси 18 години.
На 11 мај 2015 година се вратила во Christie’s во Њујорк како централно дело на аукцијата „Looking Forward to the Past“. Почетната проценка била околу 140 милиони долари. Наддавањето траело околу единаесет и пол минути, со повеќе од 30 понуди. Чеканот запрел на 161 милион долари, а со провизиите конечната цена достигнала 179.365.000 долари.
Christie’s тогаш објави дека тоа е највисоката цена платена за кое било уметничко дело на аукција. Подоцна тој општ светски рекорд беше надминат, но „Les Femmes d’Alger (Version O)“ и понатаму останува највисоката аукциска цена постигната за дело на Пикасо.
Кој ја купил?
Околу идентитетот на купувачот веднаш почнале шпекулации. Различни медиуми објавувале имиња на богати колекционери и членови на владејачки семејства од Блискиот Исток, но важно е да се направи разлика меѓу медиумски извештај и официјално потврден факт.
Christie’s формално одби да го открие купувачот и соопшти дека не коментира за идентитетот на своите клиенти. Затоа најточно е да се каже дека сликата по продажбата повторно влегла во приватна колекција, а не да се претставува конкретно име како неспорен факт.
Зошто токму оваа слика вреди толку?
Цената на едно уметничко дело никогаш не може да се сведе на математичка формула. Но кај „Version O“ се среќаваат речиси сите фактори што највисокиот сегмент од уметничкиот пазар ги бара: Пикасо е еден од највлијателните уметници на 20 век, сликата припаѓа на една од неговите најпознати доцни серии, има извонредно добро документирана историја на сопственост и многу ретко се појавува на пазарот.
Дополнително, ова не е споредно дело на голем автор. „Version O“ е финалето на серија која Пикасо намерно ја градел како директен разговор со историјата на европското сликарство. Таа била изложувана во големи ретроспективи и во институции како MoMA, Louvre, National Gallery и Tate.
Токму затоа купувачот во 2015 година не купувал само масло на платно со димензии 114 на 146 сантиметри. Купувал едно од ретките дела во приватни раце што може да заземе централно место во речиси секоја приказна за Пикасо.
Петнаесет обиди, една слика што останала како финале
Најинтересното во „Les Femmes d’Alger“ можеби сепак не е цифрата од 179,4 милиони долари. Тоа е фактот дека Пикасо, тогаш веќе светски славен и во седумдесеттите години од животот, не се однесувал како уметник што смета дека сè знае.
Зел една слика стара повеќе од еден век и почнал да ја решава одново. Не еднаш, туку петнаесет пати. Некои решенија ги отфрлал, други ги носел во следната верзија, а бојата, линијата и просторот ги тестирал сè додека не стигнал до „O“.
Пазарот многу подоцна на тоа финале му стави цена од речиси 180 милиони долари. Но серијата кажува нешто поинтересно од цената – дури и Пикасо морал петнаесет пати да се врати на истото прашање пред да реши дека завршил.
