На 15. октомври, Меѓународниот ден на белиот стап, во Собранието повторно беше отворено прашањето што е многу пошироко од симболичното одбележување на еден датум: колку слепите и лицата со оштетен вид во Македонија навистина можат да живеат самостојно. На настанот посветен на правото на независно живеење се сретнаа претставници на институциите, организациите на лицата со попреченост и образовниот сектор, а пораките се движеа од образование и лична асистенција до пристапен јавен простор, превоз и дигитални услуги.
Белиот стап му помага на човекот да ја почувствува пречката пред себе. Меѓутоа, не може да го тргне автомобилот паркиран на тротоар, да направи звучен семафор таму каде што го нема, да ја продолжи прекинатата тактилна патека или да претвори непристапна интернет-страница во услуга што може самостојно да се користи. Токму тука завршува симболиката и почнува прашањето за одговорноста на системот.
Кога улицата сама станува пречка
Од Здружението на слепи и лица со оштетен вид – Скопје предупредија дека за самостојно движење не е доволно човек да има бел стап. Потребни се тактилни патеки, звучна сигнализација на семафорите и пристапен јавен превоз. Меѓу секојдневните опасности се автомобилите оставени на тротоарите и пешачките премини, неправилно поставените или прекинати тактилни патеки, необезбедените градилишта и недостигот од звучни известувања во јавниот превоз.
Тоа е разликата меѓу формалното право на движење и можноста тоа право навистина да се користи. Човек може законски да има слобода да стигне до работа, лекар, банка или институција, а практично неговиот пат да заврши пред автомобил на тротоар или раскопана патека без безбедна алтернатива.
Истата разлика меѓу пропишаното право и неговата секојдневна употребливост Panoptikum неодамна ја отвори и во текстот за пристапноста на институциите за глувите граѓани. Различни се конкретните бариери, но прашањето е исто: дали институцијата е навистина јавна ако дел од граѓаните не можат самостојно да ја користат?
Од потписот до автобусот – барања што го определуваат секојдневието
На собранискиот настан претставници на Националниот сојуз на слепите побараа факсимилот да биде правно признаен начин на потпишување за слепите лица и лицата со попреченост. Меѓу барањата беа и подобра пристапност на јавните површини и превозот, унапредување на личната асистенција и додатокот за попреченост, поголема дигитална пристапност и ратификација на Марокешкиот договор.
На прв поглед, овие прашања можат да изгледаат како низа различни административни теми. Во животот на човекот тие се поврзани. Ако не може самостојно да се потпише, да влезе во автобус, да стигне до шалтер или да пополни електронски образец, зависноста од туѓа помош се создава токму таму каде што системот требало да ја намали.
Образованието покажува дека поместување е можно
Во образованието годинава е зголемен бројот на образовни асистенти. Според Министерството за образование и наука, во учебната 2026/2027 година се ангажирани 1.602 асистенти во основните и 176 во средните училишта, односно вкупно 1.778, а во тек е постапка и за дополнителни стручни лица. Воведени се и две категории студентски стипендии за студенти со попреченост и со ретки болести.
Државното училиште „Димитар Влахов“ функционира како ресурсен центар со специјални едукатори, рехабилитатори и асистивна технологија. Министерството наведува дека оваа учебна година таму се запишани повеќе ученици од претходната. Технологијата во овој контекст има конкретна цел – полесно учење, поголема самостојност и порамноправно учество во наставата.
Зголемувањето на бројот на асистенти е важен чекор, особено ако се спореди со претходните години. Сепак, инклузивното образование не се мери само со бројот на ангажирани луѓе. Потребни се обучен кадар, пристапни објекти, соодветни материјали, технологија и континуитет на поддршката. За тој поширок контекст веќе пишувавме и во анализата за инклузијата и реформите во образованието.
Дигитална пристапност – право што сега има и законска обврска
Од 1. јули годинава се применува Законот за пристапност на веб-страниците и мобилните апликации на институциите од јавниот сектор. Законот бара дигиталните содржини и интерактивни функции да бидат употребливи и преку тастатура, гласовна контрола и асистивни технологии, а постојните мобилни апликации треба да бидат усогласени до крајот на 2026 година.
За слеп човек тоа не е технички детаљ на веб-дизајнот. Пристапна електронска услуга може да значи самостојно читање известување, пополнување барање или преземање документ без некој друг да мора да ги гледа неговите лични податоци. Дигиталната пристапност, оттука, е и прашање на приватност и достоинство, а не само на удобност.
Технологијата има смисла кога отвора врата што претходно била затворена. Тоа важи и за образованието, како што покажува пошироката тема за образование без физички и географски ѕидови, и за секоја јавна услуга што денес се преселува на екран.
Независноста не се подарува – таа се овозможува
На собранискиот настан беше повторено дека пристапот до институциите не е привилегија, туку право. Таа реченица вреди само ако може да се препознае надвор од конференциската сала – на тротоарот, во автобусот, во училиштето, на интернет-страницата, во здравствената установа и пред административниот шалтер.
Меѓународниот ден на белиот стап затоа не треба да остане ден кога еднаш годишно се зборува за пречките со кои живеат слепите лица. Многу поважно е што ќе се случува во останатите 364 дена. Белиот стап му овозможува на човекот да ја препознае пречката. Обврската на општеството е да не создава пречки што воопшто не мора да постојат.
