Барањето правосудниот испит да може да се полага и на албански јазик повторно ја отвори една од најчувствителните линии во македонското општество: каде завршува административната процедура, а каде почнува прашањето за еднаквост, јазични права и доверба во институциите. Вчера пред Министерството за правда во Скопје се одржа протест на студенти кои бараат полагање на правосудниот испит на албански јазик. Протестот доби и полициска завршница: МВР соопшти дека три лица биле приведени поради нарушување на јавниот ред и мир.

Ова не е само вест за еден протест и еден инцидент. Ова е приказна за тоа како едно стручно прашање – полагањето испит – станува политички симбол. Во Македонија јазикот ретко е само средство за комуникација. Тој е и право и идентитет и институционална проверка и простор во кој државата мора да покаже дали знае да биде прецизна, правична и трезвена.

Што се случи пред Министерството за правда

МВР информира дека околу 17:45 часот полициски службеници од СВР Скопје привеле три лица, македонски државјани, пред Министерството за правда поради нарушување на јавниот ред и мир. Во инцидентот учествувале учесници на протестот и дека едно момче било нападнато од група од пет-шест лица.

Во вакви ситуации најлесно е јавноста да се залепи за видеото, за ударот, за драматичната слика. Но ако целата тема се сведе на тепачката, ќе се изгуби суштината: протестот е само видливата точка на спор што трае подолго и што бара институционален, а не само полициски одговор.

Студентското барање и пораките од протестот

Студентите излегоа со барање да им се овозможи полагање на правосудниот испит на албански јазик. На протестот беа носени транспаренти со пораки како „Знаењето нема забранет јазик“, „Не допирајте ја нашата иднина“ и „Закон на хартија, дискриминација во практика“. Ова е втор собир организиран од студентите по, како што велат, одбивањето на нивното барање од страна на Министерството за правда.

Прашањето не се појави од вчера. Народниот правобранител отвори предмет за ова прашање и предложи Владата, преку Министерството за правда, да покрене измени на законите за правосудство, нотаријат и судски извршители, за да се усогласат со Законот за употреба на јазиците.

Во политички зрел систем вакво барање би се решавало со јасна правна анализа, јавна процедура и навремена комуникација. Во систем со ниска доверба секое доцнење станува сомнеж, секое објаснување звучи како изговор, а секоја партија се обидува да ја претвори темата во доказ против другата.

Дурмиши најави решение: сите стручни испити и на албански

По студентските протести, Бесар Дурмиши од ВЛЕН изјави дека многу скоро правосудниот испит ќе може да се полага и на албански јазик. Тој додаде дека и другите стручни испити ќе се полагаат на албански, повикувајќи се на разговори со студентите и на средба во Владата меѓу премиерот и претседателите на ВЛЕН.

Оваа најава ја менува тежината на темата. Ако ветувањето се претвори во конкретна правна и административна постапка, тогаш студентското барање може да добие институционална разврска. Ако остане само политичка изјава, тогаш ќе стане уште еден пример за македонската хронична болест: големи зборови, бавни процедури и јавност која сè помалку верува дека нешто е решено додека не го види спроведено.

Јазично право или политичка сцена?

Околу протестот се појавија и политички пораки. Освен транспарентите поврзани со Законот за јазиците, на протестот имаше и албански знамиња, американско знаме и повеќе транспаренти со политички пораки.

Тука почнува најделикатниот дел. Студентското барање може да биде легитимно, но политичката сцена секогаш се обидува да го присвои легитимното незадоволство. Од друга страна, и институционалното одложување често создава простор за партиска режија. Кога државата не одговара навреме, протестот станува погласен; кога протестот станува погласен, партиите се приближуваат; кога партиите се приближуваат, суштината станува матна.

Panoptikum би рекол вака: најопасно е кога едно право мора да помине низ партиски мегафон за да стане слушливо. Тогаш државата веќе изгубила дел од својата функција.

Институциите мора да ја вратат темата од улица во процедура

Барањето за полагање правосуден испит на албански јазик треба да се решава таму каде што му е местото: во закон, во правилник, во техничка организација, во јасни рокови и во транспарентна комуникација со кандидатите. Ако има законска пречка, таа треба да биде прецизно објаснета. Ако нема пречка, спроведувањето не смее да се претвора во бесконечно чекање.

Правосудниот испит не е обичен административен тест. Тој е влезна точка кон правничка професионализација, кон судови, адвокатура, обвинителство, нотаријат, извршителска и друга правна практика. Ако кандидатите се образувале на албански јазик и ако институционалната рамка дозволува употреба на тој јазик, тогаш државата мора да покаже како тоа практично ќе се спроведе, без импровизација и без политичка трговија.

Инцидентот не смее да ја покрие суштината

Физичката пресметка пред Министерството за правда е неприфатлива. Јавниот протест не смее да се претвори во простор за насилство, ниту студентско барање да биде засенето од удар, групна пресметка или полициска интервенција. Но исто така е неприфатливо целата тема да се затвори со реченицата „имаше тепачка“. Тоа би било премногу лесно и премногу удобно за сите што сакаат да ја избегнат суштината.

А суштината е едноставна: младите правници бараат полагање на испит на јазик што го сметаат за свое законско право; институциите мора да кажат како и кога тоа ќе се уреди; политичарите мора да престанат да ја користат темата како доказ за сопствена национална или партиска исправност; јавноста мора да прави разлика меѓу легитимно барање, политичка злоупотреба и нарушување на јавниот ред.

Држава што знае да одговори пред да зоврие улицата

Најдобриот исход од овој случај не би бил ничија партиска победа. Најдобриот исход би бил институционална зрелост: јасно решение, правно издржано, спроведливо и комуницирано без етничко наддавање. Македонија има доволно искуство со теми што почнуваат како процедура, продолжуваат како идентитетски спор и завршуваат како политичка мобилизација.

Затоа ова прашање не треба да се остави да скапува меѓу протест, ветување и инцидент. Ако државата сака да биде сериозна, мора да одговори пред улицата да стане единствениот канал преку кој граѓаните мислат дека можат да бидат слушнати.

Правото не смее да има потреба од тепачка за да стане видливо. А институцијата што молчи пред разумно барање, порано или подоцна ќе мора да зборува пред јавен немир.