Од механичкиот здив до дигиталниот импулс
Кога зборувам за крајот на целулоидната филмска лента, не мислам на ненадеен прекин, туку на долг, тивок процес на повлекување. На една технологија што со децении го обликуваше нашиот поглед кон светот, му се смени ритамот. И, како и секоја голема промена, таа дојде без фанфари, но со последици што ги чувствуваме и денес.
Се враќам на почетокот: 35-милиметарскиот формат, патентиран во 1889 година од Томас А. Едисон и В.К.Л. Диксон, не беше само техничко решение. Тој беше јазик. Перфорациите по рабовите, димензиите на кадарот од 18 х 24 мм и односот 1:1.33 создадоа стандард што ќе го носи филмот низ немиот период, низ воведувањето на звукот и понатаму, сѐ до широките екрани. Првиот јавен здив на киното, проекцијата во Париз во 1895 година од Браќата Лимиер, се случи токму на таа лента. Таму почна приказната што сите ја препознаваме како кинематографија.
Кога звукот го стесни кадарот
Со доаѓањето на звукот, сликата мораше да направи компромис. Димензиите се намалија, пропорциите се прецизираа на 1,37:1 и се роди она што со мали варијации ќе опстои до денес. Овој формат не е случајност; тој е резултат на постојани корекции меѓу уметност и технологија, меѓу желбата за поголема слика и потребата за јасен звук.
Паралелно, се појави и форматот 65/70 мм – раскошен, скап и неверојатно убедлив. Снимањето на 65 мм негатив и копирањето на 70 мм позитив овозможија острина што и денес им пркоси на многу дигитални решенија, а повеќеканалниот звук создаде искуство што телото го чувствува. Овој формат никогаш не беше масовен, но секогаш беше репер.
Аматерската револуција
Киното не беше само за големите сали. Кон крајот на 1922 година, Pathé го лансира 9,5 мм форматот и го внесе филмот во домовите. Перфорацијата во средината на лентата беше неговиот препознатлив потпис, а Европа го прифати со ентузијазам.
Како одговор, Kodak во 1923 година го пушти 16 мм форматот – поевтин, попрактичен и идеален за документаристите и авангардата. По Втората светска војна, токму 16 мм стана работна алатка на телевизијата, а подоцна и естетски избор за оние што бараа погруба, пореална текстура. Супер 16, со проширена слика и пропорции блиски до 1,66:1, го одбележа духот на осумдесеттите.
Потоа дојде 8 мм, а во 1965 и супер 8 – формат што сѐ уште опстојува меѓу аматерите. Помалите перфорации, поголемата површина на кадарот и подобриот квалитет ја направија оваа лента интимен дневник на генерации.
Нитратот – опасната меморија
Постои и темна страна на оваа историја. Нитратната лента, користена до почетокот на 50-тите години, беше технолошки одлична и истовремено смртоносна. Самозапаллива на релативно ниски температури, со согорување што ослободува отровни гасови и не може да се изгаси, таа ја запечати судбината на илјадници филмови.
Во Југословенска кинотека, во бункерите на Кошутњак, се чува најголемата колекција на нитратни филмови на Балканот – меѓу 10.000 и 15.000 наслови, од кои дел се единствени примероци во светот. Иронијата на историјата вели дека дел од ова богатство за малку ќе завршеше како суровина за ѓонови на патики по Втората светска војна. Тоа не е анегдота; тоа е предупредување колку лесно културната меморија може да се стопи во индустриска потреба.
Големите пожари во кинотеки ширум светот, како оној во Мексико Сити во 1980-тите или трагедијата во Хонгконг во 1948 година со 119 жртви, ја потврдија опасноста и ја забрзаа замената со ацетатна, а подоцна и полиестерска лента.
Дигиталниот пресврт
Кон почетокот на 2010-тите, прогнозите на IHS Markit (тогаш IHS Screen Digest) станаа реалност: 35 мм исчезна од комерцијалните кина во САД до крајот на 2013 година, а во Западна Европа до 2014. Целулоидот остана како избор на ентузијасти и ретки сали што свесно ја чуваат традицијата.
Аналитичарот Дејвид Ханкок тогаш потсети дека од 1889 година наваму, 35 мм беше основата што ја водеше публиката од немиот филм до летните блокбастери. Но дигиталната револуција веќе тропаше на вратата. Филмот што ја турна вратата со рамото беше Avatar на Џејмс Камерон. Со глобална заработка од околу 2,8 милијарди долари, тој не само што го популаризираше 3D, туку ги натера кината масовно да преминат на дигитална проекција.
Што навистина заврши
Дали заврши филмската лента? Технички – да, во својата доминантна улога. Но естетски и културно – не. Таа остана мерка за вкус, за текстура, за начинот на кој светлината паѓа врз сребрените зрнца. Крајот на целулоидот не е крај на киното; тоа е крај на една ера на материјалност и почеток на друга, нематеријална, каде сликата повеќе не мириса на хемикалии, туку на код.
