Секој што живеел со куче, мачка, коњ или друго животно барем еднаш ја изговорил реченицата: „Ме разбира“. Понекогаш тоа се случува кога кучето ќе застане пред вратата пред воопшто да го земеме поводникот. Понекогаш кога мачката ќе реагира само на нашиот глас, а не на туѓ. Понекогаш кога коњ ќе се смири покрај човек што му пристапува со тивко тело, или кога домашно животно ќе дојде до нас во миг на тага.

Но што значи „разбираат“? Дали животните навистина го разбираат човекот, или ние ги читаме нивните реакции како човечки одговори? Одговорот не е ниту едноставно „да“, ниту едноставно „не“. Животните не го разбираат човечкиот свет како луѓето. Но многу од нив, особено оние што долго живееле покрај човекот, извонредно добро ги читаат нашите гестови, глас, рутина, поглед, емоционален тон и движења. Тие не зборуваат со нашата граматика, но често го разбираат нашиот ритам.

Разбирање не значи човечки јазик

Најголемата заблуда е да очекуваме животните да нè разбираат како друг човек. Човечкиот јазик е систем од зборови, граматика, апстрактни значења, минато, иднина, претпоставки, иронија, метафори и договорени симболи. Животното може да научи збор, команда, звук или сигнал, но тоа не значи дека живее во нашиот јазик на ист начин како човекот.

Историјата на науката за животинската интелигенција е полна со предупредувања. Најпознат е случајот со „Умниот Ханс“, коњ кој на почетокот на 20. век изгледал како да знае да брои и решава задачи. Подоцна било покажано дека Ханс не решавал математика, туку ги читал суптилните телесни сигнали на луѓето околу себе. Live Science го користи токму овој пример за да објасни колку е тешко да се одвои вистинското разбирање од реакцијата на тон, поглед и телесни знаци.

Но таа приказна не треба да се чита како потсмев кон животните. Напротив. Ако коњот можел толку прецизно да ги чита човечките микросигнали, тоа не е доказ дека е „глупав“, туку дека неговото разбирање се одвива преку друг канал. Животните често не ги разбираат нашите зборови, но го разбираат она што ние не знаеме дека го испраќаме.

Кучињата – специјалисти за човечки гестови

Кучињата се најсилниот пример за животно што е обликувано во долга заедничка историја со човекот. Тие не само што учат команди, туку се извонредно чувствителни на покажување со прст, насока на поглед, тон на глас, став на тело, рутински знаци и човечка намера. Затоа кучето често реагира пред да му кажеме нешто. Тоа веќе го „прочитало“ контекстот.

Современите истражувања покажуваат дека кучињата можат флексибилно да користат човечки покажувачки гестови, дури и кога ситуацијата се менува. Во студија објавена во Animal Cognition, кучињата успешно следеле различни форми на човечко покажување и ги користеле за решавање задачи, што авторите го поврзуваат со разбирање на комуникативната намера, а не само со механичко следење на раката.

Тоа не значи дека кучето ја „преведува“ нашата мисла. Но значи дека кучето разбира дека човекот нешто му покажува, дека сигналот има значење и дека треба да се следи. Тоа е огромен чекор во меѓувидовата комуникација. Кучето не мора да знае што е реченица за да разбере насока, очекување и повик.

Дали кучињата ги разбираат зборовите?

Некои кучиња можат да научат голем број зборови. Најпознати се примерите на исклучително тренирани кучиња што разликувале стотици имиња на предмети. Но кај повеќето кучиња зборот не стои сам, туку е поврзан со тон, ситуација, гест, навика и награда. Кога велиме „прошетка“, кучето не мора да размислува за концептот на прошетка како човек. Доволно е да знае дека тој звук отвора врата, движење, мириси и возбуда.

Тоа не го прави разбирањето помалку вистинско. Само го прави поинакво. Човекот често сака да биде разбран преку реченица; кучето разбира преку целата сцена. Чевлите, јакната, клучевите, нашето дишење, брзината со која се движиме, правецот кон кој гледаме – сето тоа за него е текст.

Затоа понекогаш се чини дека кучето „знае“ што мислиме. Можеби не ја знае мислата, но го знае патот по кој таа мисла се претвора во човечко однесување.

Мачките слушаат повеќе отколку што признаваат

Мачките долго се сметаа за помалку заинтересирани за човекот од кучињата. Тоа е делумно неправедна споредба. Мачката не е мало куче со поинаков темперамент. Таа има друга историја на припитомување, друга социјална логика и поинаков начин на комуникација. Нејзиното разбирање е потивко, понезависно и помалку театрално.

Истражување објавено во Scientific Reports покажа дека домашните мачки можат да го разликуваат своето име од други зборови со слична должина и интонација. Тоа не значи дека мачката секогаш ќе дојде кога ќе ја повикате. Значи дека често знае дека ја викате – и потоа донесува своја одлука.

Друга студија за говор насочен кон мачки покажува дека мачките реагираат различно кога нивниот сопственик им зборува со тон наменет за нив, во споредба со обичен говор кон возрасен човек; таква разлика не се појавила исто кога говорникот бил странец. Ова истражување ја нагласува важноста на конкретната врска меѓу човекот и мачката: комуникацијата не е само видова способност, туку и искуство меѓу двајца познати партнери.

Мачката не игнорира секогаш – понекогаш само не сака

Кај мачките често ја мешаме независноста со неразбирање. Кога кучето ќе дојде на повик, велиме дека разбира. Кога мачката ќе го сврти увото, ќе трепне и ќе остане на место, велиме дека не разбира или нè игнорира. Но можеби таа веќе ја примила информацијата, ја проценила ситуацијата и решила дека нема причина да се помести.

Тоа е важна лекција за човечко-животинските односи. Разбирањето не секогаш води кон послушност. Животното може да знае што сакаме, а сепак да не го направи тоа. Во тоа има повеќе интелигенција отколку што понекогаш сакаме да признаеме.

Коњите – мајстори на телесниот јазик

Коњите се пленски животни, а тоа значи дека нивната еволутивна безбедност зависи од читање на движења, напнатост, поглед, мирис и најмали промени во околината. Не е чудно што се чувствителни и на човекот. Тие често реагираат на нашата напнатост пред ние самите да ја именуваме.

Истражувањата покажуваат дека коњите можат да препознаваат човечки емоционални изрази. Универзитетот во Сасекс, во соработка со други истражувачи, извести за студија според која коњите не само што реагирале на човечки изрази на лице, туку подоцна ги паметеле емоционалните изрази поврзани со конкретни луѓе. Овој наод е важен затоа што покажува дека односот коњ-човек не е само тренинг, туку и меморија на емоционална средба.

Коњот не мора да ја разбере нашата реченица за да разбере дали пристапуваме мирно или агресивно. Тој го чита телото. А човекот, кој често се крие зад зборови, покрај коњот станува изненадувачки прозрачен.

Кози, свињи, птици и други „потценети“ умови

Не се само кучињата, мачките и коњите способни да читаат човечки сигнали. Козите, на пример, се покажуваат како многу посоцијални и повнимателни кон човекот отколку што претпоставува стариот селски стереотип. Во истражување објавено во Royal Society Open Science, козите покажале претпочитање кон позитивни човечки емоционални изрази, односно повеќе се ориентирале кон насмеани лица отколку кон лути.

Свињите имаат сложено социјално однесување и силна способност за учење. Папагалите можат да поврзуваат звуци, предмети и контексти. Врани и гаврани решаваат проблеми, паметат лица и користат алатки. Делфини и големи мајмуни покажуваат високи когнитивни способности. Но важно е секој вид да се разбира според неговиот свет, а не според тоа колку личи на човекот.

Човекот долго ги оценувал животните според погрешно прашање: „Колку се слични на нас?“ Можеби подобро прашање е: „Како тие го разбираат светот со своите сетила, тело, потреби и социјална природа?“ Тогаш интелигенцијата престанува да биде натпревар со човекот и станува мрежа од различни начини на живеење.

Емоции – дали животните чувствуваат што чувствуваме ние?

Животните реагираат на човечки емоции, но тоа не значи секогаш дека ги „разбираат“ како што ги разбира човек. Кучето може да се приближи кога сме тажни, мачката може да легне покрај нас кога сме мирни, коњот може да се вознемири кога сме напнати. Дали тоа е емпатија, научена реакција, чувствителност на мирис, тон и движење, или комбинација од сè?

Најчесниот одговор е: зависи од видот, од единката, од односот и од ситуацијата. Некои животни можат да препознаат валентност – дали човечкиот израз е позитивен или негативен. Некои реагираат на тон. Некои ги читаат рутините. Некои се врзуваат за конкретни луѓе и го паметат нивното однесување.

Но треба да бидеме внимателни со човечката проекција. Кога кучето изгледа „виновно“, тоа можеби не чувствува вина во човечка смисла, туку реагира на нашиот глас, лице и претходно искуство со казна. Кога мачката се врти со грб, тоа не мора да биде навреда. Кога коњ се повлекува, тоа не е „тврдоглавост“, туку можеби страв, болка или непријатност.

Животните го разбираат телото повеќе од нашите зборови

Човекот мисли дека најмногу зборува со зборови. Животните знаат дека не е така. Ние зборуваме со брзината на чекорот, со напнатоста на рамената, со положбата на раката, со мирисот на стрес, со погледот, со начинот на кој ја отвораме вратата, со тоа дали дишеме плитко или мирно.

За животните, човекот е цело поле од знаци. Кога ќе кажеме „седни“, кучето слуша збор, но гледа и рака, држење, очекување. Кога ќе се доближиме до мачка, таа не го слуша само нашето „дојди“, туку ја чита брзината, висината на телото и дали ѝ оставаме простор да одлучи. Кога му пристапуваме на коњ, тој прво го чита телото, па дури потоа гласот.

Затоа најдобриот начин да нè разберат животните е да станеме појасни, не погласни. Помалку хаотични движења. Помалку казнување. Повеќе доследност. Повеќе почит кон нивниот ритам.

Доместикацијата како заеднички јазик

Домашните животни не се случајно добри читачи на човекот. Илјадници години заеднички живот создале силен селективен притисок: животните што подобро реагирале на човекот полесно преживувале покрај него. Кучето е најочигледниот пример, но не е единствен. Коњот, козата, говедото, мачката, магарето, па и многу птици од домашниот свет се дел од истата долга приказна.

Разликата е во тоа што секој вид влегол во однос со човекот од друга причина. Кучето преку соработка и социјално партнерство. Коњот преку работа, движење и контрола на простор. Мачката преку заеднички живот околу храната, складиштата и домот, но со поголема независност. Затоа не треба да очекуваме сите животни да комуницираат како куче.

Човекот често ја нарекува послушноста „интелигенција“, а независноста „неразбирање“. Тоа е неправедно. Животните можат да нè разбираат и тогаш кога не ни се покоруваат.

Што е со дивите животни?

Дивите животни најчесто немаат причина да ги читаат луѓето како партнери. За нив човекот може да биде закана, извор на храна, непредвидлив натрапник или дел од средина што се менува. Но некои диви животни учат од искуство. Врани, галеби, лисици, урбани мајмуни, па дури и големи мачки во заробеништво можат да разликуваат познати и непознати луѓе, рутини, гласови и ризици.

Тоа не значи дека треба да се обидуваме да се „спријателиме“ со диви животни. Напротив. Разбирањето на нивната интелигенција треба да нè направи повнимателни, не понаметливи. Дивото животно има право на дистанца. Да го почитуваме значи да не бараме од него да стане наша приказна.

Кога човекот погрешно ги чита животните

Колку што животните нè читаат нас, толку и ние треба да учиме да ги читаме нив. А тука често грешиме. Мислиме дека мавтање со опашка секогаш значи радост, а може да значи возбуда, напнатост или конфликт. Мислиме дека мрморење на мачка секогаш значи задоволство, а понекогаш може да се појави и при болка или стрес. Мислиме дека коњ што не сака да оди „се инаети“, а можеби чувствува болка или страв.

Најголемата човечка грешка е да ги претвориме животните во огледала на нашите чувства. Да веруваме дека секое нивно однесување е порака за нас. Понекогаш е. Но понекогаш животното едноставно е гладно, уморно, вознемирено, болно, љубопитно или сака мир.

Добриот однос почнува кога ќе престанеме да прашуваме само „дали ме разбира?“ и ќе почнеме да прашуваме „дали јас го разбирам него?“

Животните не се луѓе, и токму затоа се драгоцени

Една од најголемите нежности во односот со животните е тоа што тие не нè разбираат целосно како луѓе. Не ја знаат нашата политичка нервоза, не ги разбираат нашите амбиции, не го носат нашиот јазик на вина, суета и самодокажување. Но можат да го почувствуваат нашето присуство. Можат да ја препознаат нашата доследност. Можат да научат кога сме безбедни, кога сме непредвидливи и кога сме нивни луѓе.

Затоа животните не треба да ги почовечуваме за да ги сакаме. Не мора да им дадеме човечки ум за да признаеме дека имаат свој ум. Не мора да им припишеме човечки реченици за да го почитуваме нивниот начин на комуникација.

Животните ги разбираат луѓето, но не како што ние често фантазираме. Тие нè разбираат телесно, емоционално, рутински, сетилно и искуствено. Нè читаат преку она што го правиме, а не преку она што тврдиме дека сме. Можеби токму затоа нивното разбирање понекогаш изгледа почисто од човечкото.

Невидливиот договор

Меѓу човекот и животното постои невидлив договор. Ние им даваме храна, дом, заштита, работа, име или простор. Тие ни даваат присуство, предупредување, движење, приврзаност, понекогаш отпор и често тишина што лечи повеќе од разговор. Тој договор е стар, несовршен и полн со злоупотреби, но и со длабока блискост.

Прашањето „дали животните ги разбираат луѓето?“ можеби треба да се преврти. Дали луѓето конечно се подготвени да разберат дека животните не се механизми за нашите потреби, туку чувствителни суштества со свои начини на знаење?

Кога ќе го прифатиме тоа, одговорот станува појасен: да, многу животни нè разбираат доволно за да живеат со нас. Прашањето е дали ние ги разбираме доволно за да бидеме достојни на таа доверба.