Прашањето за локалната самоуправа во Македонија повторно се враќа таму каде што најчесто и запира – кај парите. На втората седница на Генералното собрание на ЗЕЛС, одржана денеска, во фокусот беа финансиската стабилност на општините, продлабочувањето на децентрализацијата и новиот Стратегиски план 2026-2030.

Претседателот на ЗЕЛС и градоначалник на Скопје, Орце Ѓорѓиевски, ја постави суштинската дилема што со години ја следи локалната власт: може ли да има реална децентрализација без предвидливи, стабилни и доволни приходи за општините? Одговорот, според пораките од Собранието, е јасен – не може.

Децентрализација што не смее да остане само административна формула

Во изјавите пред и по седницата Ѓорѓиевски нагласи дека ЗЕЛС ќе ги насочи активностите кон три приоритети: лобирање пред централната власт, јакнење на административните капацитети на општините и поддршка за електронските услуги. Тоа се теми што звучат технички, но во секојдневниот живот се сведуваат на многу конкретни прашања: кој ќе ја поправи улицата, кој ќе ја одржи градинката, кој ќе реагира при пожар, кој ќе ги сервисира комуналните долгови и кој ќе обезбеди услуга без граѓанинот да се губи меѓу шалтери.

ЗЕЛС бара најмалку 10% од ДДВ и 50% од персоналниот данок да завршуваат кај општините, по примерот на европските практики. Тоа барање не е ново, но сега повторно добива политичка и институционална тежина, бидејќи локалните власти тврдат дека без таков модел нема вистинска финансиска самостојност. Во таа насока се издвојува токму врската меѓу стабилното финансирање и реалната децентрализација.

Општините сакаат надлежности, но и пари за нив

Најчестата грешка во јавната дебата за децентрализацијата е што таа се претставува како проста распределба на надлежности. Во практика секоја нова обврска за општините значи нов трошок, нов кадар, нова инфраструктура и нова одговорност пред граѓаните. Затоа ЗЕЛС најавува модели за преземање поголема улога во социјалната заштита, со образложение дека општините најдобро ги познаваат потребите на локалното население.

Таквиот пристап има смисла само ако централната власт не ја користи децентрализацијата како начин да префрли проблеми надолу, без да префрли и средства. Во спротивно, локалната власт станува прва на удар на граѓанското незадоволство, а последна во редот за системска финансиска поддршка.

Противпожарната заштита и комуналните претпријатија како тест за системот

Една од приоритетните теми на седницата беше и противпожарната заштита. Ѓорѓиевски посочи дека средствата за територијалните противпожарни единици се зголемени, но состојбата и натаму бара сериозни интервенции. Во Скопје, според неговата изјава, од почетокот на годината се примени 20 нови пожарникари, а до крајот на годината се најавени уште 20.

Овој податок е важен не само како бројка, туку како симптом. Летните пожари, застарената опрема и кадровските празнини покажуваат дека без силна локална инфраструктура безбедноста не може да се обезбеди само со централни одлуки. Во истата линија е и состојбата во јавните комунални претпријатија, каде долговите, недостигот на опрема и кадровските слабости ја ограничуваат способноста на општините да испорачуваат основни услуги.

Стратегиски план 2026-2030: документ или политичка обврска?

Новиот Стратегиски план на ЗЕЛС 2026-2030 треба да ја исцрта рамката за следниот период. Но суштинското прашање не е дали документот ќе биде добро напишан, туку дали ќе произведе обврска што ќе ја почитуваат и централната и локалната власт. Ѓорѓиевски го посочи финансирањето како најголем предизвик за општините, а токму тоа е точката на која ќе се мери сериозноста на најавените реформи.

Генералното собрание на ЗЕЛС, како највисоко тело на Заедницата, брои 90-мина делегати – сите градоначалници во земјата и девет членови на Комитетот на советите при ЗЕЛС. Затоа ова не е само внатрешен состанок на една организација, туку форум на кој локалната власт ја формулира својата заедничка позиција пред државата.

Граѓанинот ја мери децентрализацијата преку услугата, не преку стратегијата

За граѓаните децентрализацијата не е поим од институционален речник. Таа е видлива кога општината може навреме да реагира, кога комуналното претпријатие има механизација, кога пожарната има луѓе, кога социјалната услуга е блиску до семејството, кога локалната администрација не е само посредник меѓу граѓанинот и централната власт.

Токму затоа барањето на ЗЕЛС за поголемо учество на општините во јавните приходи не треба да се чита само како институционален притисок за повеќе пари. Тоа е тест за зрелоста на системот: дали Македонија сака општини што ќе управуваат со реални надлежности или општини што ќе ја носат одговорноста без финансиска сила да ја исполнат.

Во таа разлика се крие вистинската политика на децентрализацијата. Не во зборот, туку во буџетот.