Ревизијата отвори непријатно прашање: кој навистина го гледа корисникот?

Државниот завод за ревизија објави наод што не е само техничка забелешка за документи, решенија и размена на податоци. Тоа е слика за систем што треба да ги штити најранливите, а понекогаш не успева ни точно да утврди кој има право, кој веќе прима друг надоместок и кој, поради административна празнина, добива пари што не му следуваат. Според соопштението на Државниот завод за ревизија, ревизијата се однесува на исплатата на правата на парична помош од социјална заштита и го опфаќа периодот од 2022. година до јуни 2025. година.

Ова не е приказна за тоа дека сиромашните се проблем. Напротив, проблемот е кога државата има систем за сиромаштија, но нема доволно прецизен систем за достоинство. Социјалната помош треба да стигне брзо, правично и точно до оној кому му е потребна. Кога контролите се слаби, губат сите: буџетот, институциите, граѓаните што имаат право на помош и јавната доверба дека солидарноста не се злоупотребува.

235 лица примале и пензија и социјална помош

Најзвучниот дел од ревизорскиот извештај е податокот дека во 2024 година биле утврдени 235 корисници кои истовремено користеле права од социјална заштита и пензија. За нив, според ДЗР, неосновано биле исплатени 14,536 милиони денари, односно околу 236 илјади евра. Од тој износ, 10,763 милиони денари се исплатени на 190 корисници по основ на гарантирана минимална помош, 426 илјади денари на 5 корисници по основ на траен надоместок, а 3,347 милиони денари на 40 корисници по основ на социјална сигурност за старите лица.

Оваа бројка сама по себе е доволно сериозна, но уште посериозно е она што стои зад неа: слабости во системските контроли и во размената на податоци меѓу институциите. Центрите за социјална работа најголем дел од документацијата ја обезбедуваат преку интегрираниот информациски систем СПИЛ и преку институционална размена на податоци. Сепак, ревизијата покажува дека таа размена не функционира доволно навремено и прецизно, што отвора простор за погрешни решенија и неосновани исплати.

Системот не бил целосно усогласен со законската и подзаконската регулатива, особено во делот на документацијата што треба да се прибавува по службена должност. Тоа создава можност за различна примена во практика, а токму различната практика е почеток на неправедна држава: некој чека, некој поминува, некој не знае што му следува, а некој користи празнина.

Социјална држава без точни податоци е ранлива држава

Според ДЗР, во 2024. година за права од областа на социјалната заштита во форма на парични надоместоци, вклучително и исплати по основ на здравствена заштита, биле исплатени 10.003.289 илјади денари, односно 162,128 милиони евра. Тоа претставувало 15% од вкупните расходи на Министерството за социјална политика, демографија и млади, а средствата биле исплатени за просечен број од 113.666 корисници. Исплатите од 2022 до 2024 година бележат раст од околу 30%.

Токму затоа оваа ревизија не може да се чита како обична административна грешка. Колку е поголем обемот на социјалните трансфери, толку е поголема обврската системот да биде чист, ажурен и отпорен на пропусти. Социјалната држава не се брани само со поголем буџет, туку и со способност парите да стигнат таму каде што треба. За поширокиот контекст, Panoptikum веќе го отвора прашањето што е социјална држава и зошто таа не смее да биде сведена на исплатен износ.

Ревизијата утврдила и 11 корисници кои оствариле право на социјална сигурност за старите лица без да го исполнуваат условот за возраст, при што неосновано биле исплатени 3,211 милиони денари, односно околу 52 илјади евра. Дополнително, кај 12 корисници не биле прикажани податоци дека користат паричен надоместок поради невработеност, поради што не биле донесени решенија за престанок или намалување на гарантираната минимална помош; за ова, според ревизијата, неосновано биле исплатени 740 илјади денари.

Проблемот не е само во исплатата, туку и во враќањето на парите

ДЗР утврдил слабости и во процесот на враќање на неосновано исплатените средства. Министерството нема донесено јасни упатства и процедури за склучување и следење на спогодбите за враќање на средствата, па центрите за социјална работа различно ги утврдуваат роковите, бројот и висината на ратите. Во најголем дел од центрите, според ревизијата, нема уредна евиденција за побарувањата и наплатата.

Тука се гледа суштинската слабост: државата не само што понекогаш исплаќа погрешно, туку и не секогаш знае како системски да ја поправи грешката. Ако неосновано исплатените средства не се следат, не се евидентираат и не се наплатуваат правично, тогаш контролата станува формалност. А формалната контрола е најскапиот вид контрола: постои на хартија, но не создава доверба.

Во анализата на Pari.com.mk се нагласува токму финансиската страна на проблемот – 236 илјади евра исплатени на 235 лица кои истовремено земале и пензија и социјална помош. Но вистинската тежина на бројката не е само во еврата. Таа е во пораката дека институциите мора да знаат кој корисник во истиот момент добива кое право и врз која основа.

Индивидуалните планови останале слаба алка

Ревизијата посочува уште еден проблем што често останува под радарот: центрите за социјална работа и Агенцијата за вработување не ја спроведуваат доволно ефикасно законската обврска за изработка и следење индивидуални планови за активација на невработените корисници на гарантирана минимална помош. Плановите се изработувале во мал обем, најчесто рачно, без функционална соработка, координатори и редовни средби меѓу институциите.

Ова е можеби најважниот дел од приказната, бидејќи покажува дека социјалната заштита не смее да биде само исплата, туку патека. Ако човекот што прима гарантирана минимална помош остане сам со решението и месечниот износ, системот го одржува во преживување. Ако добие реална поддршка, советување, план, вештини и пристап до работа, тогаш системот му помага да излезе од зависноста. Тука се допира и пошироката тема што Panoptikum ја обработува во текстот „Помалку невработени, повеќе работа на црно“: пазарот на труд и социјалната заштита не се две одвоени приказни, туку исто прашање гледано од две страни.

Кога документацијата стои во ходници, системот зборува за себе

Меѓу наодите на ревизијата има и детал што звучи речиси банално, а всушност е длабоко симптоматичен: несоодветни услови за чување и заштита на документацијата во службите за парична помош на Меѓуопштинскиот центар за социјална работа во Скопје. ДЗР наведува дека поголем дел од службите се сместени во бараки со лоши услови за работа и несоодветни простории за прием на странки, а документацијата се чува по ходници и канцеларии, во картонски кутии и регистратори, без соодветна заштита.

Ова не е само проблем на архивско работење. Тоа е слика за тоа како државата го третира и службеникот и граѓанинот. Социјалната заштита бара човечка чувствителност, но и институционална дисциплина. Нема достоинствен прием на граѓанин во недостоинствени простории. Нема сигурна евиденција ако документите се изложени на ризик од губење, оштетување или уништување. Во таква средина, и најдобрата намера лесно се претвора во слаб резултат.

Што треба да се поправи

ДЗР дава препораки за унапредување на правната рамка, програмското планирање, постапките за остварување на правата од парична помош и надзорот над нивната исплата. Во суштина, препораките водат кон една јасна насока: системот мора да стане поинтегриран, поажурен, поеднаков и попроверлив.

Тоа значи функционална размена на податоци меѓу институциите, јасни процедури за враќање на неосновано исплатени средства, редовно преиспитување на правата, реална активација на корисниците кои можат да се вклучат на пазарот на труд и подобри услови во центрите за социјална работа. Не затоа што системот треба да биде построг кон сиромашните, туку затоа што мора да биде поправеден кон сите.

Социјалната политика е мера за зрелоста на државата. Ако помошта доцни, човекот страда. Ако помошта оди кај оној што нема право, страда довербата. Ако институциите не разменуваат точни податоци, страда целиот систем. Затоа оваа ревизија не треба да заврши како уште еден документ во институционална фиока. Таа треба да биде повод за поправка на механизмот преку кој државата ја покажува својата човечност. Во таа смисла, сроден контекст отвора и текстот „Социјалната политика како мера за човечноста на државата“.