На прв поглед бројките изгледаат охрабрувачки: невработеноста во Македонија продолжува да се намалува. Но зад тој податок стои една помалку удобна вистина – расте бројот на луѓе што работат неформално, без целосна заштита, без јасна сигурност и често без пристап до правата што треба да ги носи редовниот работен однос. Така пазарот на труд ни испраќа двојна порака: работа има, но не секогаш таму каде што системот може да ја види.

Во првото тримесечје од годинава бројот на невработени е намален за 1 % во однос на претходниот квартал и за 2,3 % во однос на истиот период лани. Во исто време, бројот на неформално вработени лица достигнал 94.197, што е раст од 4,3 % во споредба со претходното тримесечје.

Невработеноста паѓа, но прашањето е каква работа се создава

Во земјата има 797.884 активни лица, од кои 707.385 се вработени, а 90.499 се невработени. Стапката на активност изнесува 52,5 %, стапката на вработеност 46,5 %, а стапката на невработеност 11,3 %. Тоа е бројка што политиката лесно може да ја претвори во позитивен наслов. Но економијата не се чита само преку стапката на невработеност. Таа се чита и преку квалитетот на работното место, преку платата, сигурноста, договорот, придонесите и можноста човек да планира живот надвор од месечната импровизација.

Државниот завод за статистика во методолошките објаснувања за Анкетата за работна сила наведува дека невработени се лицата од 15 до 74 години кои не работеле во референтната недела, биле достапни за работа и активно барале работа или веќе нашле работа што треба да ја започнат во следните три месеци. Тоа значи дека официјалната невработеност не ги опфаќа сите форми на економска несигурност. Некој може да биде „вработен“ во статистиката, а сепак да живее со нерегулиран ангажман, ниска плата или работа без социјална заштита. Методологијата на ДЗС тука е важна затоа што покажува што точно мерат бројките – и што не можат сами да раскажат.

Неформалната работа како скриена цена на преживувањето

Најголемиот дел од неформално вработените се во секторот земјоделство, шумарство и рибарство – 43,6 %, додека 17,5 % се во градежништвото. Тоа не е изненадување. Токму таму најчесто се преклопуваат сезонска работа, дневници, семејни ангажмани, физички труд, нерегистрирани договори и работна сила која нема секогаш преговарачка моќ. Но неформалната работа не е само статистичка категорија. Таа е живот во кој човек може да работи денес, а утре да нема доказ дека работел.

Во економска смисла, неформалната вработеност ја намалува видливоста на трудот. Во човечка смисла, ја намалува сигурноста на работникот. Без договор и придонеси, работното место станува привремена размена, а не основа за иднина. Македонија одамна знае да живее со вакви сиви зони, но нивниот раст во момент кога невработеноста паѓа покажува дека проблемот не е само дали луѓето работат, туку дали нивната работа влегува во редот на системот.

Младите остануваат најтврдата точка

Посебно загрижува податокот дека стапката на невработеност кај лицата од 15 до 29 години изнесува 24,6 %. Тоа е повеќе од двојно над општата стапка на невработеност. Кога млад човек не може да влезе во стабилен работен однос, проблемот не завршува кај личната биографија. Се одложуваат семејства, кредити, преселби, професионални планови и останување во земјата. Трудовиот пазар тогаш не е само економски механизам, туку демографска раскрсница.

Младинската невработеност во Македонија не е нова тема, но секој нов податок ја враќа истата суштинска дилема: дали образованието, компаниите и државните политики навистина произведуваат премин кон работа, или само статистички го одложуваат судирот меѓу дипломата и реалниот пазар. Ако првата работа е неформална, повремена или лошо платена, тогаш почетокот на кариерата станува училиште за несигурност.

Помалку невработеност не значи автоматски повеќе достоинство

Ова е моментот во кој јавната дебата мора да стане попрецизна. Да, помалку невработени е добра вест. Но ако паралелно расте бројот на неформално вработени, тогаш пазарот на труд не се подобрува рамномерно. Тој се прераспределува. Дел од луѓето излегуваат од категоријата невработени, но влегуваат во зона каде што работата не секогаш носи сигурност, заштита и иднина.

Во нормална економија, работното место не е само извор на приход. Тоа е влез во системот: здравствено осигурување, пензиски стаж, заштита при повреда, право на одмор, можност за кредит, доверба во институциите. Кога човек работи „на црно“, државата гледа помалку данок, работникот гледа помалку права, а општеството добива навика да ја третира несигурноста како нормална.

Пазар на труд што бара чесна дијагноза

Најлошото што може да се направи со овие бројки е да се претворат во едноставна пропагандна порака. Тие не се ниту чист успех, ниту чист пораз. Тие се дијагноза. Невработеноста се намалува, но неформалната работа расте. Вработеноста постои, но не секогаш како стабилност. Младите се најранливата група, а земјоделството и градежништвото остануваат најголеми полиња на труд надвор од целосна формализација.

Panoptikum би рекол: економијата не се мери само според тоа колку луѓе имаат работа, туку според тоа колку од нив можат да кажат дека работата им дава живот, а не само преживување. Ако бројките навистина треба да бидат добра вест, тогаш следниот чекор не е само да има помалку невработени, туку да има помалку невидливи работници.