Посетата на Антонио Кошта во Скопје не донесе нова формула за македонските евроинтеграции. Донесе нешто политички почисто, но потешко: јавно потврдување дека Брисел останува на рамката од 2022. година, додека Скопје повторно инсистира дека процесот не смее да биде уште една авантура без гаранции, без предвидлив крај и без обврски за другата страна.

Тоа е суштината на новиот судир. Не се расправа само за тоа дали Македонија сака во Европската Унија. Тоа прашање одамна е политички истрошено. Вистинската дилема е дали европскиот пат ќе биде процес на критериуми, реформи и предвидливи чекори или ќе остане простор во кој една држава кандидат постојано се движи низ нови услови, нови толкувања и нови соседски очекувања.

Брисел испрати пофалба, но не и нова формула

Во официјалното обраќање на Европскиот совет Кошта ја поздрави реформската агенда, напредокот кон патоказите за владеење на правото и јавната администрација, како и целосното усогласување на Македонија со заедничката надворешна и безбедносна политика на Европската Унија. Тоа е важен дел од пораката зашто покажува дека Брисел не ја третира земјата како реформски празен простор.

Меѓутоа, клучната реченица остана истата: договорените уставни измени се неопходниот следен чекор за формално започнување на пристапните преговори. Кошта не отвори простор за ново преговарање на рамката. Не понуди нов политички мост. Не најави механизам што однапред би ја затворил можноста од следни блокади. Токму затоа неговата посета повеќе ја расчисти позицијата на Брисел, отколку што ја приближи Македонија до решение.

Овој развој е логично продолжение на она што Panoptikum веќе го анализираше во текстот „Кошта во Скопје ја затвори вратата за нова рамка“: европската порака е стабилна, но македонската дилема не е расчистена. Ако уставните измени се претставуваат како последна политичка пречка, тогаш Македонија има право да праша што точно значи „последна“ во процес во кој Бугарија веќе покажа дека билатералната тема може да стане европска рампа.

Мицкоски: процесот не смее да биде авантура

Во реакциите по пораките од Кошта македонскиот премиер Христијан Мицкоски ја задржа линијата што Владата ја гради веќе подолго време: европски пат – да, но не без гаранции. Тој порача дека нема цена што би ја натерала Владата да влезе во процес чиј крај не е извесен. Тој исто така изјави дека не очекува Софија да го смени ставот, но Македонија треба да настапува со аргументи, стратегија и трпение.

Политички тоа е обид дебатата да се извади од простата поделба „за“ или „против“ ЕУ. Мицкоски не го оспорува европскиот пат како цел, туку го оспорува моделот во кој Македонија испорачува чекори без јасна заштита од нови условувања. Таа позиција има тежина, но има и обврска: ако Владата бара гаранции, мора да покаже како тие би изгледале, кој би ги дал, во каква форма би биле обврзувачки и што би било прифатливо за земјите членки.

Тука е суштинската разлика меѓу силна политичка фраза и одржлива дипломатска стратегија. „Нема авантура без гаранции“ звучи јасно за домашната публика. Во Брисел таа реченица мора да се преведе во текст, процедура, заклучок, правна формула или политичка обврска што може да помине низ европските институции.

Реципроцитетот како нова политичка линија

ВМРО-ДПМНЕ ја заостри рамката со барање за реципроцитет и исполнување на обврските од Бугарија. Во партиската реакција акцентот е ставен на меѓусебно почитување, исполнување на обврските од двете страни и почитување на пресудите на Европскиот суд за човекови права.

Тоа не е само дневнополитичка реакција. Тоа е обид да се смени јазикот на процесот. Наместо прашањето да гласи „кога Македонија ќе ги направи уставните измени“, владејачката партија сака прашањето да гласи: „што гарантира дека по тие измени нема да следува нова блокада?“ Во таквата рамка Бугарија не е само сосед со барања, туку страна што исто така треба да има обврски, мерливи чекори и политичка одговорност.

Во текстот „Бугарската рамка останува иста“ веќе беше отворено токму тоа прашање: ако Софија не ја менува суштината на својата позиција, Македонија не смее да ја сведe својата политика само на чекање. Реципроцитетот може да биде корисен аргумент, но само ако не остане лозинка. Тој треба да стане конкретен список на барања, временска рамка и дипломатски пакет што може да се брани пред европските партнери.

Опозицијата ја гледа цената на застојот

Од друга страна, СДСМ и Венко Филипче ја читаат ситуацијата поинаку. Според него, уставните измени не се ризик, туку неопходен чекор за деблокирање на европскиот пат. Во таа логика главната цена не е во прифаќањето на измените, туку во продолжувањето на застојот.

Ова е реална политичка линија, но и таа има слабост. Ако тврдиш дека уставните измени се само технички и безбедни, мора убедливо да одговориш на стравот дека бугарското условување нема да заврши тука. Во спротивно, пораката „само да го направиме чекорот“ звучи премногу лесно за земја што веќе плати високи политички цени во претходните дипломатски процеси.

Затоа македонската дебата е заглавена меѓу две несигурности: власта не сака да направи чекор без гаранции, опозицијата не сака земјата да остане во застој додека другите кандидати одат напред. И двете позиции имаат рационално јадро. Проблемот е што двете најчесто се претвораат во меѓусебно обвинување, наместо во државна формула.

Вистинското прашање: Европа на критериуми или Европа на блокади

Македонија нема луксуз да се откаже од европскиот пат. Нема луксуз ни да влегува во процес во кој секој следен чекор може да биде претворен во нова билатерална рампа. Затоа прашањето не е дали земјата треба да биде европска. Прашањето е дали Европската Унија може да покаже дека проширувањето е процес на правила, а не простор во кој внатрешните политики на земјите членки стануваат судбина на кандидатите.

Во текстот „Македонија пред европскиот услов“ оваа дилема беше поставена како судир меѓу уставните измени, идентитетот и гаранциите. Сега, по пораките на Кошта и реакцијата на Владата, таа дилема станува уште поостра. Брисел бара испорака на договореното. Скопје бара доказ дека испораката нема да биде само почеток на нова серија услови. Софија останува тврда. Домашната политика се вжештува.

Излезот не е во брзање под притисок, но не е ни во бесконечно одложување. Излезот е во студена, прецизна и јавна дипломатска стратегија: што точно бара Македонија, кои гаранции се можни, што е црвена линија, што е реформска обврска, што е европски критериум, а што билатерална уцена. Само така земјата може да ја зачува и европската насока и политичкото достоинство.

Ако Македонија навистина сака да победи со аргументи, како што вели Мицкоски, тогаш аргументите мора да станат повеќе од говор. Тие мора да станат документ, план и меѓународно читлива позиција. Европа не се освојува со празна еуфорија, но и не може да се брани со пасивен гнев. Се освојува со држава која знае што бара, зошто бара и до каде може да оди.

Опозицијата, а пред сите нејзиниот предводник В.Ф. очигледно не го прочитале или, пак, го заборавиле записникот (протоколот), па папагалски секој ден јавно повикуваат на исполнување на „единствениот услов “ за почеток на преговорите за членство на Македонија во ЕУ-внесување на Бугарите во Уставот. Им препорачуваме да го (пре)прочитаат внимателно за да престанат со папагалството.

Еве мала помош од Panoptikum:

Интегрален текст на Записникот (Протокол) од вториот состанок на Мешовитата меѓувладина комисија формирана врз основа на член 12 од Договорот за пријателство, добрососедство и соработка меѓу Република Бугарија и Република Северна Македонија:

Имајќи го предвид развојот на пријателски односи меѓу државите засновани на почитување на принципите на еднаквост и правото на народите на самоопределување,

Убедени во потребата од зајакнување на безбедноста, стабилноста и соработката во Југоисточна Европа во духот на заедничките евроатлантски вредности,

Истакнувајќи ја потребата за решавање на отворените билатерални прашања, враќање на довербата и строго спроведување без понатамошно одложување на Договорот за пријателство, добрососедство и соработка потпишан во 2017 година,

Двете страни го разгледаа спроведувањето на овој Договор, усвоија мерки за подобрување на билатералната соработка и решавање на прашањата кои произлегуваат од спроведувањето на Договорот.

Дневен ред:

Преглед на постигнатите резултати во имплементацијата на Договорот за пријателство, добрососедство и соработка меѓу Република Бугарија и Република Северна Македонија за периодот од 10 јуни 2019 година до… 2022 година во областа на секторските соработки;

Усвојување на Годишниот извештај за работата на Заедничката мултидисциплинарна експертска комисија за историски и образовни прашања меѓу Република Бугарија и Република Северна Македонија;

Усвојување насоки за активности за спроведување на Договорот за пријателство, добрососедство и соработка меѓу Република Бугарија и Република Северна Македонија за следниот период;

Потпишување на записникот од вториот состанок на Мешовитата меѓувладина комисија.

(Првата точка од дневниот ред е оставена празна.)

Втора точка од дневниот ред:

Владите на Република Северна Македонија и на Република Бугарија го усвојуваат извештајот на Заедничката мултидисциплинарна експертска комисија за историски и образовни прашања (во натамошниот текст: „Комисијата“) за периодот 2019-2022 година со следните забелешки:

Во текот на извештајниот период, Комисијата одржа (број) состаноци. И покрај малиот напредок постигнат за цар Самуил и прашањето за богомилската ерес, Комисијата не прифатила други препораки, што се смета за незадоволително.

Двете страни ја охрабруваат Комисијата да ги интензивира своите активности и да постигне јасни резултати, во согласност со чл. 8 став 2 од Договорот.

Двете влади ја потврдуваат својата поддршка за Комисијата со тоа што се обврзуваат да создадат поволна атмосфера за нејзината работа, охрабрувајќи ја да работи на зголемување на ефикасноста и постигнување конкретни резултати, врз основа на ригорозна научна дебата и да презентира факти и настани од заедничката историја која ги поврзува двете земји и нивните народи во образовните системи.

Во својата работа, Комисијата строго да се придржува до одредбите од чл. 8, точка 2 од Договорот за пријателство, добрососедство и соработка, имено „да се придонесе за целта, заснована на автентични и засновани на докази историски извори, научно толкување на историските настани“. Во согласност со важечките одредби од Договорот од 2017 година, работата на Комисијата не може да се прекине еднострано.

Двете земји во рок до две години да вклучат во наставните програми, учебници и релевантни наставни материјали, натписи на споменици, плакети, информативни материјали во музеи и други локации од образовно и културно значење, како и релевантни информации во електронски информативни медиуми во јавна сопственост, сите веќе меѓусебно договорени резултати од работата на Комисијата, согласно чл. 8 став 2 од Договорот.

Двете страни ќе се усогласат со препораките на Комисијата во период не подолг од две години по нивното одобрување од Мешовитата комисија според чл. 12, методолошките упатства, учебниците и другите релевантни едукативни материјали, согласно чл. 8 став 2 од Договорот.

Оригиналите на соодветните историски извори и литературни текстови треба да бидат достапни, користени и презентирани од соодветните образовни институции во нивното проучување.

Двете влади ќе ги усогласат препораките на Комисијата, во период не подолг од две години по нивното одобрување од Мешовитата комисија според чл. 12, содржината на натписите на споменици, знаци, информативни материјали во музеи, други предмети од образовно и културно значење, како и релевантните информации во електронските информативни јавни медиуми, во согласност со чл. 8 став 2 од Договорот.

Сите идни резултати од работата на Комисијата ќе бидат објавени заеднички од двете страни во рок од шест месеци од усвојувањето на договорените текстови од страна на Мешовитата меѓувладина комисија според член 12 од Договорот за пријателство, добрососедство и соработка, но доколку не се направи во рамките на тоа период, секоја земја ќе има право самостојно да ги објавува.

Трета точка од дневниот ред:

Во согласност со заедничкиот интерес за зајакнување на добрососедските и партнерските односи, двете страни се обврзуваат да работат на исполнување на следните обврски кои произлегуваат од Договорот од 2017 година:

(Владата на Република Бугарија изјавува подготвеност да се согласи да се одржи првата меѓувладина конференција на ЕУ и Република Северна Македонија, под услов првата меѓувладина конференција да се одржи веднаш откако Република Северна Македонија во нејзиниот Устав ќе ги вклучи сите граѓани кои живеат на територијата на земјата кои се дел од бугарскиот народ и ќе го усогласи своето важечко законодавство со измените направени во Уставот. Владата на Република Бугарија ја презема оваа обврска со разбирање дека двете страни ќе го применуваат Договорот и овој Протокол со добра волја.)

I. Активности што треба да се преземат пред првата меѓувладина конференција ЕУ-Република Северна Македонија

(Владата на Република Северна Македонија се обврзува да ги заврши соодветните процедури пред првата меѓувладина конференција и да ги вклучи во својот Устав оние нејзини граѓани кои живеат во земјата и се дел од бугарскиот народ и да го усогласи своето важечко законодавство, така што ги одразува измените на Уставот.)

Владата на Република Северна Македонија, согласно чл. 11 ст. 5 од Договорот, ја потврдува заложбата дека ништо во нејзиниот Устав не може или не треба да се толкува дека претставува или некогаш ќе претставува основа за мешање во внатрешните работи на Република Бугарија со цел да се заштити статусот и правата на лицата кои не се државјани на Република Северна Македонија.

Владата на Република Северна Македонија да ѝ достави на Република Бугарија копии од сите методолошки упатства, учебници, наставни средства и други релевантни наставни материјали во образовната програма на Република Северна Македонија во согласност со член 12 од Програмата помеѓу Владата на Република Бугарија и Владата на Република Северна Македонија за соработка во областа на образованието и науката.

Говор на омраза

Страните ја потврдуваат својата посветеност да преземат мерки против појави на говор на омраза и ги назначуваат министерствата за надворешни работи како контакт точки за заедничка идентификација на такви случаи во натписите на јавни згради и споменици, текстови во учебници и наставни програми и во медиумите (вклучително и онлајн и социјалните медиуми).

Страните ќе воспостават, без одлагање, соодветна процедура и конкретни чекори за преземање брзи и ефективни активности во идентификувањето на таквите случаи.

Двете страни ќе преземат ефективни мерки за спречување на ненамерна пропаганда од институции и агенции и ќе ги обесхрабрат активностите на приватните субјекти насочени кон поттикнување насилство, омраза или други слични дејствија кои би можеле да им наштетат на нивните односи.

Рехабилитација на жртвите на комунистичката репресија

Владата на Република Северна Македонија, во согласност со Декларацијата на Собранието на Република Северна Македонија од 2006 година со која се извинува на жртвите на репресијата на режимот во 1945-1990 година и во духот на Резолуцијата на Европскиот парламент за европската совест од 2009 г. и тоталитаризмот, да ги осуди и да се извини за неправдите и репресиите извршени во минатото, директно или индиректно, од страна на југословенскиот комунистички режим врз граѓаните врз основа на нивното етно-политичко самоопределување, вклучувајќи ги и во однос на Бугарите.

Владата на Република Северна Македонија декларира дека ќе ја создаде потребната сеопфатна правна рамка за целосно отворање на архивите на репресивниот апарат на поранешните државни безбедносни служби од времето на комунизмот, вклучувајќи полиција, цивилно и воено разузнавање и контраразузнавање во периодот од 1945 до 1991 година. Оваа сеопфатна законска рамка ќе создаде јасни можности за слободен, неограничен и навремен пристап, истражување, право на користење, објавување и институционално чување и зачувување на релевантните документи.

Бугарија изјавува дека веќе обезбедила и ќе продолжи да обезбедува пристап до архивите на репресивниот апарат на поранешните државни безбедносни служби од времето на комунизмот, со што се создаваат јасни можности за слободен, неограничен и навремен пристап, истражување, право на користење, објавување и институционално чување и чување на релевантни документи.

Темата за историјата

По потпишувањето на овој Протокол, страните ќе ги објават на веб-страниците на двете влади сите резултати и препораки од работата на Заедничката мултидисциплинарна експертска комисија за историски и образовни прашања. Резултатите и препораките се приложени кон овој Протокол.

Согласно чл. 8 став 3 од Договорот, двете страни се договорија за заеднички годишен календар за 2022 и 2023 година за заеднички прослави на заеднички историски настани и личности, кои веќе се договорени од Заедничката мултидисциплинарна експертска комисија за историски и образовни прашања. Доколку постои политичка волја, двете земји ќе слават и други заеднички историски настани и личности. Годишниот календар е приложен кон овој Протокол.

(Владите на двете земји, на заедничка церемонија, ќе ги откријат обновените натписи на Самуиловата тврдина во Охрид, што ќе ги одразува препораките на Комисијата.)

(Владата на Република Северна Македонија ќе подготви и презентира примерок на лекција за 7.одделение од наставната програма на Република Северна Македонија за цар Самуил, во согласност со препораките на Комисијата и во согласност со чл. 8 став 2 од Договорот.

Овој примерок од лекцијата во прилог на овој протокол ќе биде вклучен во училишната програма во Република Северна Македонија во иднина.)

Заедничката мултидисциплинарна експертска комисија за историски и образовни прашања ќе развие и спроведе работен план кој предвидува меѓу 8 и 10 состаноци годишно.

II. Мерки по првата меѓувладина конференција

Владата на Република Северна Македонија до почетокот на учебната 2023-2024 година да ја промени содржината на учебникот по географија за VII одделение.

Двете страни се согласија дека, при идентификување други случаи на неосновани етнички/територијални претензии во учебниците и наставните помагала, тие да се повлечат од нивните образовни програми и да се промени нивната содржина.

Владата на Република Северна Македонија се обврзува, во периодот на преговори за членство во ЕУ, доследно да ја информира Република Бугарија за сите промени во содржината на сите учебници, наставни средства и насоки во образовната програма на Република Северна Македонија и да обезбеди копии од новите изданија.

Говор на омраза

Двете земји треба да продолжат да разменуваат преку дипломатски канали меѓу министерствата за надворешни работи информации за говорот на омраза идентификуван во натписи и плочи на јавни згради и споменици, текстови во учебници и наставни материјали, како и во медиумите (вклучувајќи ги онлајн и социјалните медиуми ) на територијата на другата страна и во разумен рок да информира за дејствијата што ги презема соодветната страна за без одлагање да се елиминираат идентификуваните случаи на говор на омраза на јавниот простор.

Двете страни да обезбедат државното финансирање за нови книги, документарни и списанија, филмови и други уметнички дела, културни споменици и прослави да се спроведува во духот на Договорот за пријателство, добрососедство и соработка, при што во овој контекст кој било субјект финансиран од државата, со експлицитна и обврзувачка изјава ќе потврди дека ќе посвети соодветно внимание на прашањето за неприфаќање на сите форми на говор на омраза и непочитувањето на оваа обврска ќе биде основа за суспензија и враќање на доделеното државно финансирање.

Двете страни ќе преземат ефективни мерки за спречување на ненамерна пропаганда од институции и агенции и ќе ги обесхрабрат активностите на приватните субјекти насочени кон поттикнување насилство, омраза или други слични дејствија кои би можеле да им наштетат на нивните односи.

Рехабилитација на жртвите на комунистичката репресија

Владата на Република Северна Македонија, во рок од една година, да ја воспостави потребната сеопфатна правна рамка за целосно отворање на архивите на репресивниот апарат на поранешните државни безбедносни служби од времето на комунизмот, вклучително и полицијата, цивилното и военото разузнавање и контраразузнавањето во периодот од 1945 до 1991 г. Оваа сеопфатна правна рамка ќе создаде јасни можности за слободен, неограничен и навремен пристап, истражување, право на користење, објавување и институционално складирање и зачувување на релевантните документи.

Владата на Република Бугарија да го сподели своето искуство во оваа област, вклучително и создавање на специјализирана централизирана архива, врз основа на законодавството усвоено од земјата во 2006 година. Бугарија ќе продолжи да обезбедува пристап до архивите на репресивниот апарат на поранешните државни безбедносни служби од времето на комунизмот, со што ќе продолжи да создава јасни можности за слободен, неограничен и навремен пристап, истражување, право на користење, објавување и институционално зачувување и заштита на соодветните документи.

Темата за историјата

Двете страни ќе се придржуваат до оние текстови одобрени од Заедничката меѓувладина комисија според чл. 12 како основа за организирање, заеднички или поединечно, прослави, како и придржување до нив во јавните говори и изјави за заеднички историски настани и личности за кои се организираат предметните прослави.

Двете страни да подготват и презентираат примероци од лекции врз основа на препораките на Комисијата, за кои Комисијата постигна согласност приложени кон Протоколот на следниот состанок на Мешовитата меѓувладина комисија според член 12 од Договорот за пријателство, добрососедство и соработка и да ги вклучи во иднина.на соодветните наставни програми, учебници и други релевантни наставни материјали, натписи на табли, историски монументи, споменици и информативни материјали во музеи и други локации од образовно и културно значење, како и во електронски информативни досиеја на јавен имот.

Двете страни ќе ја охрабрат Комисијата да го заврши прегледот на средниот век во рок од една година од потпишувањето на овој Протокол.

На следниот состанок на Мешовитата комисија по чл. 12 од Договорот, двете страни да ги одобрат препораките на Комисијата за целиот период во текот на средниот век.

Согласно точка 3, ст. 3 од Записникот од првиот состанок на Мешовитата меѓувладина комисија од 2019 година, владите на двете земји да ја охрабрат Комисијата да подготви и да им предложи на двете влади препораки за заедничко одбележување на заедничките историски настани и личности во рок од една година од потпишувањето на овој Протокол.

– Ѓоргиев: За Илинденското востание не сме разговарале во Комисијата

Двете земји, најдоцна до учебната 2024-2025 година, да ги променат, онаму каде што е потребно, сите учебници по историја во наставната програма за да ги одразат досега постигнатите резултати од работата на Комисијата, во согласност со чл. 8 ст. 2 од Договорот.

Двете страни продолжуваат да ја поддржуваат и охрабруваат работата на Комисијата, обврзувајќи се да продолжат да ги усогласуваат релевантните учебници и наставни програми, во согласност со резултатите од работата на Комисијата одобрени од двете влади.

Двете страни ја поддржуваат и охрабруваат Комисијата да ја заврши работата на сите периоди од заедничката историја што ги обединува двете земји и нивните народи, во согласност со чл. 8 став 2 од Договорот, со цел целосно имплементирање на овие препораки во образовните програми пред ратификацијата на Договорот за пристапување на Северна Македонија во ЕУ.

Република Северна Македонија ќе преземе мерки за да обезбеди ефективен пристап до еднакви права, заштита од дискриминација и заштита на културата и идентитетот на бугарската заедница во Република Северна Македонија:

– Постигнување одржливи резултати во спречувањето и одговорот против манифестациите на говор на омраза кон Бугарија и Бугарите во Република Северна Македонија во медиумскиот простор, вкл. во онлајн и социјалните медиуми, во Република Северна Македонија.

– Постигнување одржливи резултати во спречувањето, истрагата и гонењето на престапите од омраза, актите на говор на омраза и дискриминација на Бугарите во Република Северна Македонија.

– Преземање ефективни мерки за подигање на свеста за институционалните механизми за човекови права и зголемување на довербата на Бугарите во Република Северна Македонија во овие механизми и национални институции.

– Постигнување одржливи резултати за да се обезбеди слободно остварување на правата на Бугарите во Република Северна Македонија за слободно изразување, зачувување и развивање на идентитетот и специфичните карактеристики на нивната заедница, како и слободно користење на симболите на нивната заедница.

Потпишан ….. во два оригинални примероци, секој на официјалните јазици на земјите – бугарски, според Уставот на Република Бугарија и македонски, според Уставот на Република Северна Македонија, двата текста со еднаква сила.