Зелената агенда за Западен Балкан влегува во фаза во која декларациите, стратегиите и политичките заложби веќе не се доволни сами по себе. Следниот и многу потежок чекор е нивното претворање во конкретни, мерливи резултати што граѓаните ќе можат да ги почувствуваат во секојдневниот живот.
На Третиот министерски состанок за Зелената агенда за Западен Балкан, што се одржува во Жабљак, Црна Гора, министерот за животна средина и просторно планирање Муамет Хоџа порача дека регионот мора да премине од политички заложби кон имплементација, инвестиции и конкретни ефекти за граѓаните. Според него, во фокусот треба да бидат обновливите извори на енергија, енергетската ефикасност, климатското управување, праведната транзиција, управувањето со отпадот, циркуларната економија, адаптацијата кон климатските промени и заштитата на природата.
Зелената транзиција мора да стане видлива во секојдневниот живот
За граѓаните зелената транзиција не треба да остане административен или политички термин. Нејзиниот успех ќе се мери со почист воздух, пониска потрошувачка на енергија, подобро управување со отпадот, поголема заштита на природните ресурси и поголема отпорност на суши, поплави, пожари и други климатски екстреми. Токму тука се наоѓа и најголемиот предизвик за земјите од Западен Балкан.
Усвојувањето закон или стратегија е само почеток. Многу потешки се изградбата на модерна енергетска и еколошка инфраструктура, воведувањето функционални системи за селекција и рециклирање отпад, енергетската санација на јавни и приватни објекти и создавањето институции што навистина ќе ги спроведуваат пропишаните мерки.
Од декларации кон мерливи резултати
Зелената агенда за Западен Балкан беше поставена како регионална рамка за приближување кон Европскиот зелен договор и европските климатски и еколошки стандарди. Во меѓувреме, акцентот сè повеќе се префрла од планирање кон реализација. Ревидираниот Акциски план за Зелената агенда за периодот до 2030. година предвидува конкретни активности, рокови и индикатори со кои треба да се следи напредокот. Тоа значи дека успехот во иднина треба сè помалку да се мери според бројот на донесени документи, а сè повеќе според реалните промени на терен.
Таквиот пристап значително го зголемува и притисокот врз институциите.
Ако политиките се мерат според квалитетот на воздухот, уделот на обновливите извори, количината рециклиран отпад, енергетската ефикасност и зачувувањето на природата, тогаш резултатите стануваат многу полесно проверливи од страна на јавноста.
Регионалната соработка е суштински дел од Зелената агенда
Еден од клучните аспекти на Зелената агенда е регионалната соработка.
Климатските промени, загадувањето и деградацијата на природата не ги следат државните граници. Воздухот, реките, шумските екосистеми и енергетските системи се меѓусебно поврзани. Поради тоа, голем дел од зелените политики бараат заеднички регионални решенија. Тоа подразбира размена на информации и искуства, подобра координација меѓу институциите, усогласување на стандардите и развој на заеднички механизми за климатска адаптација, заштита на биодиверзитетот и управување со отпадот.
Зелената транзиција ќе бара големи инвестиции
Најтешкиот дел од Зелената агенда, сепак, ќе биде финансирањето. Преминот кон нискојаглеродна економија бара значителни средства за изградба на нови енергетски капацитети, модернизација на електричните мрежи, системи за складирање енергија, пречистителни станици, регионални депонии и центри за рециклирање. Потребни се средства и за енергетска обнова на домовите, јавните згради и индустриските капацитети.
Без стабилно финансирање, политичките цели лесно можат да останат само добро формулирани намери. Затоа особено значење има поврзувањето на националните и регионалните зелени политики со европските фондови, приватните инвестиции и другите финансиски механизми.
Праведната транзиција како социјален предизвик
Посебно чувствително прашање е транзицијата на регионите и работниците кои со децении зависеле од јаглен, тешка индустрија или други високојаглеродни дејности. Зелената транзиција не може да биде успешна ако создава нови социјални проблеми.
Затворањето на старите индустриски капацитети мора да биде придружено со нови инвестиции, преквалификација на работниците, создавање нови работни места и поддршка за локалните заедници. Токму затоа концептот на праведна транзиција станува една од клучните теми во европските и регионалните климатски политики. Целта е трошокот од зелената трансформација да не падне најмногу врз најранливите категории граѓани.
Зелената агенда и европската интеграција
Зелената агенда е тесно поврзана и со процесот на европска интеграција на земјите од Западен Балкан. Приближувањето кон Европската Унија подразбира усогласување со голем број стандарди во областа на животната средина, климатската политика, енергетиката, заштитата на природата и управувањето со отпадот. Но усогласувањето на законите е само еден дел од процесот.
Вистинскиот предизвик е тие закони да се применуваат. Тоа бара функционални институции, инспекциски служби, стручни кадри, финансиски средства и политичка волја. Затоа Зелената агенда постепено станува и тест за административниот и институционалниот капацитет на земјите од регионот.
Граѓаните ќе бидат конечната мерка за успех
Најважната порака од сегашната фаза на Зелената агенда е дека успехот мора да биде видлив надвор од конференциските сали.
Не е доволно да се донесат стратегии, да се усвојат декларации или да се одржат регионални состаноци. Граѓаните треба да можат да видат и почувствуваат конкретни резултати. Тоа значи почист воздух, подобар јавен превоз, поефикасни домови, помала енергетска сиромаштија, подобро управување со отпадот, позаштитена природа и поголема сигурност од последиците од климатските промени. Токму тука ќе се покаже дали Зелената агенда за Западен Балкан ќе остане политичка рамка или ќе стане вистинска развојна политика.
Во следните години, главниот предизвик нема да биде создавањето нови документи, туку претворањето на веќе преземените обврски во конкретни инвестиции и мерливи резултати. А крајната мерка за успех нема да биде бројот на состаноци или усвоени планови, туку подобрувањето на квалитетот на животот на луѓето.
