Уредничка теза: Судирот околу заемот од 260 милиони евра не е само расправија за дневен ред во Комисијата за финансирање и буџет. Тоа е тест за тоа дали Собранието може да расправа за јавните пари како институција, а не како сцена на заемни блокади, обвинувања и тактички маневри.
Комисијата како тесно грло на голема финансиска одлука
Заемот од 260 милиони евра повторно ја извади на површина најпознатата слабост на македонската политика: секоја голема финансиска одлука брзо се претвора во партиски ров. Наместо суштинска расправа за тоа колку ќе чини задолжувањето, за што точно ќе се користат парите и каков товар остава врз идните буџети, јавноста најпрво доби спор околу блокада, просторија, процедура и деловнички механизми.
Пратеникот на ВМРО-ДПМНЕ Бојан Стојаноски соопшти дека пратеничката група на ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата испратиле официјални барања до претседателот на Собранието Африм Гаши и до претседателката на Комисијата за финансирање и буџет Сања Лукаревска, со цел итно закажување на седницата за Предлог-законот за задолжување од 260 милиони евра. Барањата биле потпишани од 12-мина пратеници што, според Стојаноски, е повеќе од потребната една третина од членовите за свикување седница на комисијата.
Владејачкото мнозинство се повикува на измените на собранискиот Деловник и тврди дека, доколку најмалку една третина од членовите побараат заседание, тоа мора да се случи. Всушност, тука започнува политичкиот заплет: власта зборува за деблокада на институционална процедура, опозицијата за потреба од отчет пред да се прифати ново задолжување.
Опозицијата бара одговор: за што точно се зема заемот?
СДСМ, пак, го поставува прашањето од друг агол: не дали Комисијата ќе заседава, туку дали јавноста добила доволно јасен одговор за намената на новото задолжување. Во текстот на Дојче веле се наведува дека расправата за Предлог-законот за задолжување на Македонија од 260 милиони евра кај конзорциум од осум банки била блокирана во Комисијата за финансирање и буџет, а опозицијата предупредува дека не смее да се оди со скратена постапка без јасен увид каде ќе завршат средствата.
Претседателот на СДСМ Венко Филипче оцени дека новото задолжување ја потврдува лошата состојба со буџетот и јавните финансии. Филипче тврди дека власта побарала 300 милиони евра, но од банките добила 260 милиони евра, а задолжувањето го толкува како пополнување буџетски дупки. Тоа е политичка оцена, но зад неа стои прашање што не смее да се потисне со процедурна врева: кога државата зема нов заем, граѓаните имаат право да знаат дали се финансира развој или само тековно преживување.
Од владејачкото мнозинство одговараат дека парите се потребни за навремени исплати, капитални проекти, примања во јавниот сектор, инфраструктура, училишта, болници и сервисирање на обврски. Но токму тука е суштината: колку повеќе се набројуваат различни намени, толку повеќе јавноста има право да бара конкретност. Буџетот не е фиока во која може да се стави сè; тој е огледало на приоритетите на власта.
Финансиските услови не се споредна работа
Предлог-законот предвидува заемот да се повлече во една транша, рокот на отплата да биде седум години, со девет еднакви полугодишни рати и грејс период од три години. Каматната стапка е варијабилна и се состои од шестмесечен ЕУРИБОР зголемен за маргина од 2,10%, а се предвидува и еднократна провизија од 1,4% од износот на заемот.
Овие детали се важни затоа што заемот никогаш не е само бројка од наслов. Тој има рок, камата, провизии, ризик и политичка цена. Грејс периодот може да изгледа како простор за здив, но одложената обврска не исчезнува. Варијабилната камата, пак, ја врзува идната цена на заемот со движењата на финансиските пазари. Затоа прашањето не е само „дали има пари сега“, туку колку ќе чини оваа одлука кога ќе дојдат ратите. „Мерил Линч Интернешнл“ доставила нацрт-договор за заем од 260 милиони евра, со повеќе финансиски институции како првични заемодавачи, а предуслов за склучување на договорот е усвојување на законот за задолжување во Собранието.
Со други зборови, расправата во Комисијата не е формалност. Таа е местото каде што политичката одлука треба да помине низ јавна проверка.
Процедурата не смее да ја изеде суштината
Стојаноски го обвини СДСМ дека со блокада ја држи Комисијата во застој и не смее да се дозволи Собранието да биде заложник на дневнополитички калкулации. Тој ја повика опозицијата да не бега од дебата, откако претходно било посочено дека немало доволно простор за сите заинтересирани пратеници во салата каде заседавала Комисијата.
Но во вакви моменти и власта и опозицијата имаат обврска да не ја навредуваат интелигенцијата на јавноста. Ако опозицијата навистина има аргументи против заемот, тие треба да се изнесат во расправа, со бројки и документи, а не само со блокада. Ако власта навистина верува дека задолжувањето е неопходно и оправдано, тогаш треба да прифати темелна расправа, а не да ја турка одлуката како техничка нужност.
Македонската политика премногу често го претвора Собранието во место каде што процедурата станува оружје, а не гаранција за јавен интерес. Во нормална институционална култура, комисиите постојат за да се расчистат токму вакви прашања: колку пари се земаат, од кого, под кои услови, за што, со каков ефект и со каков ризик.
Заемот ќе помине или ќе се блокира, но прашањето останува
Денешниот спор ќе има свој парламентарен епилог: седницата ќе се закаже или ќе продолжи блокадата, мнозинството ќе бара деловнички алатки, опозицијата ќе инсистира на отчет. Но поважното прашање останува надвор од салата: дали Македонија конечно може да изгради политичка култура во која задолжувањето не се третира како партиска муниција, туку како јавна обврска што ќе ја плаќаат и тие што денес не гласаат, не дебатираат и не седат во комисиите.
Кога државата се задолжува, иднината влегува во сегашниот буџет како невидлив потпис. Затоа секој заем мора да има повеќе од мнозинство – мора да има смисла, јасна намена и јавна доверба.
