Еврокомесарката за проширување Марта Кос доаѓа во Скопје со порака што на прв поглед звучи едноставно: земјите што ги исполнуваат обврските напредуваат, а оние што не ги исполнуваат заостануваат. Но во македонскиот случај таа реченица одамна не е само техничка европска формула. Таа влегува во простор во кој реформите, добрососедството, уставните измени, гаранциите и бугарските условувања се споени во едно тешко политичко јазло.

Во интервју за МИА, пред денешната посета на Скопје, Кос ја пофали Македонија за резултатите во спроведувањето на Реформската агенда, оценувајќи дека земјата покажала способност да испорачува кога има политичка волја. Нејзината порака, сепак, не беше само охрабрување. Таа беше и предупредување: во момент кога проширувањето повторно се движи, застојот веќе не изгледа како мирување, туку како фактичко назадување.

Европската порака: напредуваат оние што исполнуваат

Кос ја постави Македонија во поширокиот регионален натпревар што Брисел сега сака да го забрза. Како примери за видлив напредок ги посочи Црна Гора и Албанија, а во истата логика ги спомена и Украина и Молдавија, кои, според неа, напредуваат затоа што ги испорачале обврските побарани од сите 27 земји-членки.

Во оваа рамка, Планот за раст на Европската Унија за Западен Балкан станува повеќе од финансиски инструмент. Тој е нов механизам на селекција: поддршка има, но таа сè повеќе се врзува со реформи, рокови и проверливи резултати. Panoptikum веќе пишуваше дека ЕУ ги следи реформите со пари, што значи дека европската помош сè помалку ќе личи на политичка утеха, а сè повеќе на награда за институционална работа.

За Македонија, тоа е добра и непријатна вест во исто време. Добра, затоа што покажува дека земјата може да биде препознаена кога испорачува. Непријатна, затоа што европскиот пат не е блокиран само од домашни реформи, туку и од билатерална рамка во која довербата постојано се бара од Скопје, а многу поретко се проверува кај Софија.

Гаранции нема – но прашањето не исчезнува

Најдиректниот дел од пораката на Кос се однесува на македонското барање за гаранции дека по евентуалните уставни измени нема да следуваат нови билатерални услови. Еврокомесарката потсети дека ниту една земја кандидат досега не добила гаранција дека нема да се појави нов спор до ратификацијата на пристапниот договор од последната земја-членка.

Тоа е реалноста на европското проширување: едногласност, ратификации, политичка волја на членките и постојана можност процесот да биде закочен. Но токму тука македонскиот случај станува посебен. Македонија не бара гаранции затоа што одбива реформи, туку затоа што веќе има искуство со процес во кој компромисите не носат сигурен крај, туку нова почетна точка.

Во таа смисла, денешната порака на Кос се надоврзува на истата линија што Panoptikum ја отвори во анализата „Марта Кос ја симна маглата“: Европа е во право кога вели дека процесот има правила, но Македонија е во право кога прашува дали тие правила произведуваат предвидливост или само нова неизвесност.

Јотова и „техничките барања“: кога правата се читаат различно

Во ист ден кога Кос бара доверба и исполнување обврски, од Софија доаѓа порака што го покажува другиот дел од македонската недоверба. Бугарската потпретседателка Илијана Јотова, по средбата со претставници на Советот на Европа, изразила очекување дека наскоро ќе заврши мониторингот врз Бугарија за спроведување на одлуките на Европскиот суд за човекови права во групата предмети „ОМО Илинден против Бугарија“.

Според DW на македонски, Јотова тврди дека Бугарија ги создала неопходните услови за гарантирање на правото на здружување и дека се преземени законодавни, институционални и практични мерки за олеснување на регистрацијата на здруженија. Бугарската агенција БТА ја пренесе истата порака: за Софија е „неприфатливо“ технички барања да се поврзуваат со политички толкувања.

Токму таа формулација ја отвора суштината на проблемот. Кога Софија зборува за Бугарите во Македонија, прашањето веднаш се поставува како човекови права и европски стандард. Кога се зборува за регистрација на здруженија на Македонците во Бугарија, истиот јазик одеднаш станува „технички“. Тој двоен аршин не е мала реторичка нијанса, туку политички сигнал што директно ја храни македонската недоверба во процесот.

Довербата не може да биде еднонасочна

Кос вели дека напредокот во пристапните преговори бара доверба меѓу земјите кандидати и земјите-членки. Во принцип, тоа е точна дијагноза. Но довербата не може да биде еднонасочна дисциплина. Не може да се бара само од земјата кандидат да исполнува, додека земја-членка го користи своето право на блокада како инструмент за билатерално притискање.

Македонија мора да ги продолжи реформите. Тоа не е спорно. Владеење на правото, функционални институции, борба против корупцијата, слобода на медиумите и административна способност се теми што не смеат да бидат заложници на спорот со Бугарија. Но исто така не смее да се премолчи дека европскиот кредибилитет се троши секогаш кога Брисел бара од Скопје политичка храброст, а од Софија само процедурна елеганција.

Во претходна анализа за бугарската блокада и малцинските права како европски тест за Софија, Panoptikum потсети дека Стразбур останува на масата. Тоа прашање сега повторно се враќа, не како споредна тема, туку како дел од истиот европски пакет: ако добрососедството е услов за Македонија, тогаш почитувањето на човековите права не може да биде техничка ситница за Бугарија.

Отворен прозорец, но не и празен чек

Пораката на Кос дека проширувањето има прозорец што се отвора еднаш во генерација е важна. Европа, притисната од војната во Украина, безбедносните ризици и растечката конкуренција на други влијанија во регионот, повторно сфаќа дека Западен Балкан не може бескрајно да остане во чекалница. Но прозорецот не е доволен ако од другата страна нема фер премин.

За Македонија, најпаметната позиција не е да ја затвори европската врата, туку да ја држи отворена со јасни услови на достоинство, предвидливост и институционална одговорност. Земјата мора да испорачува реформи затоа што тие ѝ требаат пред сè нејзе. Но Европската Унија, ако сака да ја врати вербата во процесот, ќе мора да покаже дека проширувањето не е само тест за кандидатите, туку и тест за принципите на самата Унија.

Денешната посета на Кос затоа не е обична дипломатска станица. Таа е уште една проверка дали европската порака до Македонија ќе остане само „испорачајте“, или конечно ќе стане и „ќе обезбедиме процес во кој испорачаното има смисла“.