Збор што не може лесно да се пресади

„Џет-сет“ е странски термин што во речниците најчесто се врзува за богати, модно препознатливи луѓе кои често патуваат, се движат низ меѓународни елитни кругови, престојуваат во скапи одморалишта и живеат со ритам во кој светот изгледа како приватен салон. Тоа не е само прашање на пари. Тоа е прашање на движење, навики, манири, препознатливост, социјален код и култура на јавна припадност.

Токму затоа изразот „домашен џет-сет“ звучи како мал јазичен куршлус. Кај нас, тој најчесто не означува вистинска елита, туку локална имитација на елита. Не означува интернационално монденско друштво, туку транзициска класа на брзо збогатени, медиумски подгреани и социјално самопрогласени „важни“ луѓе. Кога зборот што во светот означува движење низ високи општествени кругови ќе се пресади во средина во која голем дел од луѓето живеат со стегнат месец, тогаш тој збор повеќе открива отколку што украсува.

И тука почнува вистинската тема: не дали кај нас има богати луѓе, туку дали има елита. Разликата е огромна. Богат човек може да се појави преку ноќ. Елита се создава долго, со знаење, стил, одговорност, јавна мерка и култура што не се купува со сметка во ресторан.

Крем без вкус

Домашниот „крем“ не е тешко да се препознае. Понекогаш е доволно да се влезе во кафуле, ресторан или ноќен локал во кој присуството се продава како статус. Таму се гледа цела мала сценографија на лажната важност: автомобилот станува биографија, масата станува трибина, келнерот сведок, сметката аргумент, а бакшишот доказ дека човекот „успеал“.

Сè е поставено за погледот на другите. Накит што мора да се забележи, облека што не се носи туку се покажува, придружба што треба да ја потврди моќта, поза што се вежба пред огледало, разговор што се избегнува затоа што зборот може да ја урне сликата. Кај ваквиот гламур има едно непишано правило: трае додека човекот молчи. Кога ќе прозбори, често се гледа дека скапата гардероба не може да покрие сиромашен речник, а самоувереноста не може да ја замени општата култура.

Овој свет не е смешен само затоа што е нападен. Тој е сериозен затоа што се претвора во модел. Ако доволно долго се повторува дека најважно е да бидеш виден, тогаш гледаноста почнува да личи на вредност. Ако доволно долго се повторува дека статусот се мери со тоа каде седиш и колку плаќаш, тогаш јавноста постепено заборава да праша што знаеш, што создаваш, за што си одговорен и каква трага оставаш.

Во таа точка темата природно се допира со модерното потрошувачко општество. Кога купувањето станува доказ за постоење, тогаш и личноста почнува да се однесува како производ: мора да има амбалажа, цена, публицитет и место на излог.

Транзициската фабрика за псевдоелити

Домашниот „џет-сет“ не се роди од благородничка традиција, од професионална супериорност или од културна зрелост. Тој се создаде на дивиот терен на транзицијата: таму каде што правилата беа нејасни, институциите слаби, јавниот вкус разнишан, а брзото богатство често поважно од чистата биографија. Во таква средина, парите добија улога што не им припаѓа: да заменуваат образование, стил, потекло, манири, углед и карактер.

Не е проблем што некој има пари. Проблем е кога парите ќе почнат да се однесуваат како единствена морална, културна и општествена мерка. Тогаш богатството веќе не е приватна состојба, туку јавна идеологија. Со него се купува младост, близина, медиумски простор, фотелја, популарност, па дури и привид на култура. Само што привидот има краток рок. Колку и да се полира, во него секогаш се гледа пукнатината.

Таквата псевдоелита не сака да биде подобра од просекот по мисла, дело или достоинство. Таа сака само да биде поистакната. Нејзината амбиција не е да создаде мерка, туку да ја окупира сцената. Затоа таа е гласна, наметлива, често агресивна и секогаш гладна за потврда. Не ѝ е доволно да има; мора да биде видена дека има. Не ѝ е доволно да биде присутна; мора да се знае дека била поканета.

Тоа е елитизирана малограѓанштина: малограѓански дух облечен во скапа кошула, со самодоверба на победник и со внатрешна празнина што постојано бара публика.

Кога медиумите произведуваат важност

Ниту една лажна елита не може да преживее без медиумска исхрана. Медиумите се тие што случајната појава ја претвораат во јавен лик, јавниот лик во „фаца“, а „фацата“ во наводен доказ дека некој е важен. Така се создава круг во кој истите луѓе се фотографираат, гостуваат, коментираат, се појавуваат на настани, се спомнуваат во рубрики и потоа повторно се прогласуваат за релевантни токму затоа што веќе биле присутни во медиумите.

Тоа е медиумска алхемија на празнината. Наместо дело – појава. Наместо мисла – изјава. Наместо биографија – присуство. Наместо авторитет – препознатливост. Така се гради јавен пејзаж во кој гледаноста се меша со значење, а популарноста со вредност.

Во Македонија ова прашање не е само забавно. Тоа е културно и политичко. Кога медиумите систематски промовираат луѓе без содржина, тие не само што ја расипуваат забавата, туку ја расипуваат и мерката на јавноста. Публиката почнува да верува дека успехот изгледа токму така: малку пари, малку познанства, малку камера, многу самореклама и никаков срам.

Затоа темата се поврзува и со прашањето зошто во македонските медиуми тешко се создаваат кредибилни јавни лица. Кредибилитетот бара време, работа, стил, граница и одговорност. Псевдогламурот бара само осветлување.

Светски џет-сет и локална имитација

Светскиот џет-сет, колку и да е подложен на критика, сепак има свои правила. Во него не се влегува само со еден скап костум или со една ВИП покана. Потребни се пари, секако, но и движење низ меѓународни кругови, слободно време, манири, јавна препознатливост, способност да се биде присутен во различни социјални средини и, барем минимално, култура на однесување.

Во развиените општества постојат слоеви, класи, професионални рангови и јавни кодови што го одредуваат нечие место. Универзитетски професор може да живее скромно, но да има висок симболички капитал. Адвокат, лекар, уметник, сопственик, наследник или јавна фигура може да биде дел од високи кругови, но неговиот статус најчесто не почнува од кафеанската маса. Тој има некаков пат, институционален или културен белег, професионална препознатливост или општествено потекло.

Кај нас имитацијата често го прескокнува токму тој пат. Сака веднаш да стигне до масата, до фотографијата, до затворената забава, до приватната вила, до „мојот драг пријател“, до автомобилот на влезот и до муабетот дека „таму не може секој“. Сака симболи на статус без историја на статусот. Сака декор на елита без внатрешна вертикала.

Затоа домашниот „џет-сет“ најчесто не е ни џет ни сет. Нема вистинско меѓународно движење, нема стабилна културна класа, нема систем на вредности што би го оправдал зборот. Има само локален театар на недопирливост, наменет за публика што и самата е изморена од сопствената сиромаштија и затоа повремено сака да гледа туѓ сјај, макар и лажен.

Провинцијализам со скапи очила

Провинцијализмот не е прашање на град, село или адреса. Тој е состојба на духот. Човек може да живее во метропола и да биде провинцијалец во мислата, како што може да живее на периферија и да има широк, култивиран и слободен ум. Домашниот псевдоџет-сет е токму тоа: провинцијализам со скапи очила.

Неговата најдлабока потреба не е уживањето, туку доказот. Да се докаже дека се има. Да се докаже дека се познава некој. Да се докаже дека се влегува таму каде што други не влегуваат. Да се докаже дека човекот е „над“ обичните луѓе. Таа потреба за докажување го издава целиот систем. Вистинскиот стил не вика. Вистинската култура не се тепа за прв ред. Вистинската моќ не мора секоја вечер да се фотографира.

Тука е корисно да се потсетиме дека провинцијализмот и примитивизмот не се спротивност на богатството, туку можат совршено да се спојат со него. Дури тогаш стануваат понепријатни, зашто добиваат звучници, сцена и заштитна амбалажа.

Културата на славните како евтина религија

Животот на познатите отсекогаш бил занимација за сиромашните. Каде се, што пијат, што јадат, со кого се, кого озборуваат, кој бил поканет, кој не бил, кој со кого се скарал, кој со кого се смирил. Тоа е стара љубопитност, но современите медиуми ја претворија во индустрија. Денес славата не мора да биде последица на дело; може да биде производ на циркулација.

Во таква култура човек станува „познат“ затоа што е доволно повторуван. А кога еднаш ќе стане доволно повторуван, веќе може да биде употребен како доказ дека е важен. Така се создаваат псевдоикони: ликови што немаат тежина, но имаат препознатливост; немаат стил, но имаат следачи; немаат содржина, но имаат простор.

Оваа култура на славните е особено заводлива во транзициски општества. Таму каде што институциите не создаваат доверба, каде што трудот не секогаш носи признание, а знаењето често е понижено, славата изгледа како краток пат до смисла. Затоа многумина доброволно се понижуваат за да влезат во кругот. Прифаќаат да бидат декор, придружба, публика, „пријатели“, „лица од градот“, само за да се почувствуваат блиску до моќта.

Тоа е најтажниот дел од приказната. Не постоењето на „кремот“, туку желбата на толку луѓе да бидат примени во него по секоја цена.

Естрадата како главна сцена на лажниот престиж

Естрадата е највидливиот терен на оваа игра. Таму сликата најлесно се продава како вредност. Настап, скандал, љубовна приказна, провокација, гостување, „ексклузивна“ фотографија, хуманитарна вечер, роденден во затворен круг – сето тоа станува материјал за произведување присуство. Не е важно колку трае песната, важно е да трае појавувањето.

Но естрадата не е единствената виновна. Таа само најлесно ја покажува логиката што се проширила и во политиката, и во бизнисот, и во културата. Политичари што се однесуваат како естрадни ликови. Бизнисмени што си градат јавен мит како да се хуманитарни спасители. Медиуми што се однесуваат како агенции за важност. Културни настани што стануваат позадина за нечие фотографирање. Сето тоа е истата сцена, само со различна музика.

Токму затоа домашниот „џет-сет“ не е безопасна забава. Тој е слика на пореметен вредносен систем. Кога општеството дозволува оние без вкус да диктираат вкус, оние без дело да диктираат значење, а оние без култура да се претставуваат како елита, тогаш проблемот не е во нив. Проблемот е во општеството што ги прифатило како мерка.

Симулација наместо живот

Филозофски гледано, ова е свет на симулација. Знакот станува поважен од стварноста. Брендот поважен од вкусот. Фотографијата поважна од споменот. Настанот поважен од смислата. Поканата поважна од разговорот. Во таков свет луѓето не живеат за да бидат, туку за да изгледаат дека се.

Домашниот „џет-сет“ затоа е повеќе од група луѓе. Тој е модел на однесување што се шири надолу, во сите слоеви. Го имитираат оние што имаат помалку, го коментираат оние што немаат пристап, го продаваат медиумите, го користат политичарите, го сонуваат амбициозните, а го трпат сите. Така се создава општество во кое статусот ја јаде содржината.

Во таа смисла, оваа тема му припаѓа на поширокиот panoptikumски хоризонт човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем. Зашто човекот денес не е притиснат само од сиромаштија, политика или институции. Тој е притиснат и од слики за тоа како би требало да изгледа успешниот живот. А тие слики често се лага со добра светлина.

Што останува кога ќе се изгаснат светлата

Кога ќе се изгаснат светлата, кога ќе заминат фотографите, кога ќе се расчистат чашите и кога ќе престане музиката, од лажниот гламур останува само едно прашање: што навистина имаме? Имаме ли елита што мисли, создава и одговара? Или имаме луѓе што успеале да ја приватизираат сликата на успехот?

Вистинската елита не мора да биде тивка до невидливост, ниту сиромашна за да биде морална. Но мора да има мерка. Мора да има вкус што не се купува, знаење што не се глуми, моќ што не понижува и јавна одговорност што не исчезнува кога камерите ќе се свртат на друга страна.

Домашниот „џет-сет“ е сиромашен токму затоа што сака да изгледа богат по секоја цена. Неговата трагикомика не е во скапите автомобили, ниту во масите, ниту во лажниот сјај. Трагикомиката е во тоа што толку многу луѓе поверуваа дека тоа е врвот.

А врв без височина е само празна сцена.