Човекот кој не ја освои само планината, туку и сопственото его
Сер Едмунд Хилари почина на 11 јануари 2008 година, на 88-годишна возраст. Но некако, кога зборуваме за него, не зборуваме за смрт. Зборуваме за висина. За граница. За чекор што ја менува перцепцијата на можноста.
На 29 мај 1953 година, заедно со шерпасот Тенсинг Норгај, го достигна врвот на светот – хималајскиот Монт Еверест, висок 8.848,86 метри. Да, денес знаеме дека официјалната висина е прецизно измерена со модерна технологија и е потврдена од заедничките мерења на Непал и Кина во 2020 година – 8.848,86 м – но суштината не е во сантиметрите. Суштината е во чекорот што до тогаш никој не го направил.
Кога новозеландската премиерка Хелен Кларк изјави дека Сер Ед себеси се опишувал како „просечен Новозеланѓанец со просечни способности“, а всушност бил џин, тоа не беше политичка фраза. Тоа беше дијагноза. Човек што живееше решително, но понизно. Водач што не го викаа така – туку стануваше таков со делата.
И тука е она што секогаш ме фасцинира: вистинските јунаци не викаат дека се јунаци. Тие работат.
Еверест – подвигот и цената
Експедицијата во 1953 година не беше туристичка авантура. За да се пренесат околу 10 тони опрема до логорот, беа ангажирани приближно 350 носачи. Патот не беше обележан, не постоеше GPS, немаше фиксни јажиња поставени од претходни сезони, немаше модерна опрема од денешен тип. Тие буквално го пробиваа патот кон непознатото.
Кога се врати во логорот по историското искачување, според записите на членот на експедицијата Џорџ Лоу, Хилари седнал на ледот и со карактеристичната едноставност рекол: „Ете, ја освоивме мршата“. Таа реченица секогаш ми била симбол на здрав однос кон успехот. Нема патетика. Нема митологија. Само работа завршена.
Успехот беше објавен на 2 јуни 1953 година, токму на денот на крунисувањето на младата кралица Елизабета II. Подоцна, таа му ја додели титулата „Сер“. Историјата понекогаш сака симболика.
За повеќе детали за експедицијата, вреди да се погледне архивата на Royal Geographical Society, која била вклучена во организацијата на експедицијата, како и биографскиот преглед на Sir Edmund Hillary на Britannica.
Хуманизмот како вистински врв
Но ако мене ме прашате – и тука ќе бидам искрен – вистинскиот врв на Хилари не беше Еверест.
По искачувањето, тој не се претвори во туристичка атракција. Го основа Himalayan Trust, организација преку која собираше средства и лично учествуваше во изградба на училишта, болници, мостови и дури и аеродромска писта во регионот Солу-Кумбу во Непал. Во првата година беа собрани околу 250.000 долари – огромна сума за тоа време.
Британскиот алпинист Грахам Хојланд рече дека вистинската оставнина на Хилари се мостовите и школите што ги изградил. Зимба Зангу од Алпинистичкото здружение на Непал изјави: „Го сметавме за втор татко“.
Замислете – човек што можел да живее од слава, од интервјуа, од медали – избира да гради мостови во планинско село. Тоа е она што го прави џин.
Во списанието National Geographic во 2003 година, по повод 50-годишнината од искачувањето, самиот Хилари изјави дека победата на Еверест му се чини помалку важна во споредба со активностите преку кои им го подобрил животот на шерпасите. Тоа е ретка реченица во свет што мери успех во рекорди.
Комерцијализацијата на врвот
Во своите подоцнежни години, Хилари изрази загриженост поради комерцијализацијата на Хималаите. Денес, според податоците на Nepal Department of Tourism, илјадници алпинисти секоја сезона се обидуваат да го искачат Еверест, а вкупниот број на успешни искачувања надминува 11.000. Планината повеќе не е само предизвик – таа е индустрија.
Со тоа дојдоа и проблемите: редици на врвот, загадување, напуштени боци со кислород, човечки отпад. Еверест, кој некогаш беше симбол на човечката храброст, денес е и симбол на нашата способност да комерцијализираме сè.
И тука, повторно, Хилари останува пример. Не затоа што бил прв. Туку затоа што знаел што е важно по првиот чекор.
Што всушност освојуваме?
Кога размислувам за него, не размислувам за висината од 8.848,86 метри. Размислувам за една друга висина – висината на карактерот.
Човек висок 1,90 метри, со весело лице што денес се наоѓа на новозеландската банкнота од 5 долари, можел да остане заробен во митот. Наместо тоа, тој избрал да остане човек.
И можеби тоа е пораката што вреди да ја понесеме. Планините не се тука само за да ги освоиме. Тие се тука за да ни покажат кои сме кога ќе се симнеме од нив.
