fbpx Прескокни до главната содржина Opens in a new tab

Творецот е обичен човек со необичен однос кон светот

Творечкиот ум поврзува далечни искуства. Детски спомен со сегашен страв. Старински мит со современа политика. Боја со чувство. Научна идеја со метафора. Еден случаен гест со цела претстава за човековиот карактер. Однадвор светот е ист. Внатре, неговата карта е поинаква. Тоа е невидливиот универзум на творечката личност: просторот во кој спомените, идеите, набљудувањата и чувствата продолжуваат да се поврзуваат дури и кога делото сè уште не постои.

Тврдењето дека творецот не е „обичен“ човек има долга историја. Во различни времиња тој бил нарекуван избраник, пророк, гениј, визионер, занесеник, бунтовник, човек опседнат од своето дело, па дури и посредник меѓу видливото и невидливото. Зад сите овие имиња стои истото прашање: што се случува во човекот кога тој не се задоволува само да го живее светот, туку чувствува потреба повторно да го создава?

На прв поглед одговорот изгледа едноставен: творецот се разликува од другите по дарбата. Некој подобро пишува, друг гледа форми што другите не ги забележуваат, трет слуша музика таму каде што за останатите има само звуци, четврти поврзува идеи што дотогаш изгледале неповрзливи. Но дарбата е само почеток. Таа не објаснува зошто некој чувствува внатрешна принуда да создава, зошто не може сосема мирно да се приспособи кон готовиот свет и зошто она што за другите е доволно разбирливо, за него повторно станува прашање.

Можеби токму тука треба да се бара суштинската разлика. Творецот не мора да биде „необичен“ по својата биографија, карактер, интелигенција или општествена положба. Тој јаде, спие, стравува, греши, се грижи за пари, се разболува, старее, сака да биде разбран и понекогаш копнее по истата сигурност по која копнее секој човек. Необичноста започнува на друго место – во неговиот однос кон она што го гледа, чувствува и мисли.

Тој е обичен човек кој не успева сосема да го прифати светот како нешто еднаш засекогаш завршено.

Она што другите го употребуваат, творецот повторно го гледа

Секојдневниот живот бара практичност. Масата е предмет на кој се јаде, улицата е пат по кој се стигнува некаде, дождот е временска состојба, старото дрво е дел од пејзажот, еден човечки лик е случаен минувач. За нормалното функционирање ни е потребно ваквото поедноставување. Не можеме во секој миг да ја откриваме целата тајна на предметите и луѓето околу нас. Би биле неспособни за најобичен живот.

Творечката свест, меѓутоа, периодично го нарушува тој автоматизам. Масата веќе не е само маса, туку место на кое едно семејство со години молчело за нешто што никогаш не било кажано. Празната улица може да стане слика на осаменоста. Дождот може да биде ритам, сеќавање или метафора. Лицето на непознат човек може да отвори цела замислена биографија.

Токму таквата творечка перспектива го одвојува создавањето од обичното регистрирање на стварноста. Творецот не располага нужно со повеќе свет од другите. Тој располага со поинаква чувствителност кон истиот свет.

Тоа е важна разлика. Ако творецот го претставиме како некакво повисоко суштество, лесно создаваме мит. Ако, пак, го сведеме само на човек што добро ја владее техниката на својата работа, ја губиме најважната димензија на творештвото. Техниката може да се научи. Формата може да се усовршува. Занаетот е неопходен. Но занаетот сам по себе не го објаснува прашањето што го прогонува вистинскиот творец: што уште може да постои таму каде што сите мислат дека веќе знаат што постои?

Платон: творецот како човек низ кого поминува нешто поголемо од него

Една од најстарите слики на творечката необичност ја наоѓаме кај Платон. Во дијалогот Јон, поетското создавање не е претставено едноставно како резултат на знаење и техника. Платон ја употребува прочуената слика на магнетот: музата го привлекува поетот, поетот го пренесува занесот на изведувачот, а тој на публиката. Како низа железни прстени што ја примаат силата од магнетот, инспирацијата се пренесува од еден на друг.

Тука се појавува идејата за „божествениот занес“ – состојба во која поетот не е само рационален производител на стихови. Во Платоновото сфаќање има и двосмисленост: инспирацијата го издигнува поетот, но истовремено го прави сомнителен како носител на знаење. Тој може да каже нешто големо без да може рационално да објасни од каде дошло тоа. Токму затоа Платоновата претстава е посложена од романтичната слика за генијот што едноставно добива пораки од небото. Платоновата расправа за инспирацијата всушност отвора прашање што до денес не е затворено: колкав дел од создавањето навистина му е целосно достапен на свесниот разум на самиот творец?

Секој што подолго создава веројатно го познава чудното искуство во кое резултатот го надминува првичниот план. Реченицата повлекува друга реченица. Ликот во романот почнува да се однесува спротивно од намерата на авторот. Музичката тема бара свое продолжение. Од една идеја произлегува нешто што во почетокот не било предвидено.

Не мора да веруваме во музи за да ја разбереме оваа состојба. Доволно е да признаеме дека човечката свест не е целосно проѕирна самата за себе и дека творечкиот процес често мобилизира сеќавања, асоцијации, чувства и врски што не можат однапред да се програмираат.

Кант: генијот не ги следи правилата – од него понекогаш произлегуваат нови правила

Кај Имануел Кант идејата за посебноста на творецот добива друга форма. Во Критика на моќта на судењето тој го развива поимот на генијот како природна дарба преку која природата ѝ дава правило на уметноста. Тоа не значи дека генијот работи без дисциплина или дека сè што ќе направи е вредно само затоа што е оригинално. Напротив, Кантовата идеја е посуптилна: големото дело не може целосно да биде произведено според однапред напишан рецепт.

Може да се научи како се пишува сонет. Може да се совлада перспективата во сликарството, хармонијата во музиката, монтажата во филмот или композицијата во фотографијата. Но од познавањето на правилата не следува автоматски дело кое отвора нов простор за уметноста.

Токму тука Кант го поставува генијот: не над трудот, туку таму каде што трудот и знаењето веќе не се доволни. Генијот создава пример што подоцна може да стане мерило за другите, иако самиот творечки чин не може едноставно да се сведе на постапка што некој друг ќе ја повтори чекор по чекор. Тоа е и суштината на Кантовото разбирање на уметничкиот гениј.

Оттука произлегува една важна особина на творецот: способноста да влезе таму каде што нема гаранција.

Копирањето има пат. Создавањето нема.

Храброста да се остане без готово упатство

Творечкиот чин затоа носи ризик што однадвор лесно се потценува. Кога гледаме завршено дело, неговата форма изгледа неизбежна. Романот има почеток и крај. Симфонијата звучи како нотите отсекогаш да морале да стојат токму така. Завршената слика ја прикрива целата неизвесност од која настанала.

Прочитај и за ... >>  Конфучиј ја претвори моралноста во јавна обврска

Но пред делото да стане дело, постои само можност.

Творецот долго време не знае дали таа можност ќе се покаже оправдана. Може да потроши месеци или години во погрешна насока. Може да создаде нешто што никој нема да го разбере. Може да биде пречекан со рамнодушност. Може да открие дека идејата што во неговата глава изгледала огромна во изведбата е безживотна.

Затоа творештвото не бара само фантазија. Бара и способност да се издржи неизвесноста.

Во текстот за сомнежот и неизвесноста на творецот токму таа невидлива страна на создавањето излегува во преден план: готовото дело не ги покажува отфрлените верзии, погрешните насоки и часовите во кои самиот автор не знаел дали воопшто има нешто вредно пред себе.

Во секојдневието најчесто бараме патишта со предвидлив исход. Творецот доброволно влегува во процес чиј исход не го знае. Во тој поглед тој навистина живее поинаку – не затоа што е ослободен од страв, туку затоа што продолжува и тогаш кога стравот нема со што да биде отстранет.

Ниче: создавањето како начин на постоење

Кај Фридрих Ниче прашањето за творецот излегува од тесната област на уметноста и станува прашање за самиот живот. Ниче не треба поедноставено да се чита така што „творецот“ и „Надчовекот“ се идентични поими. Но во неговата мисла постои силна врска меѓу самонадминувањето, преиспитувањето на наследените вредности и способноста човекот да создава нови вреднувања.

Разликата станува суштинска. Човек може да живее од веќе дадени одговори: ова е добро, ова е лошо; ова се прави, ова не се прави; ова е успех, ова е неуспех; ова треба да се сака, ова треба да се презира. Таквиот живот има голема предност – тој ја намалува неизвесноста.

Творечкиот човек, во Ничеова смисла, ја губи таа удобност. Тој мора повторно да праша според која мерка нешто воопшто вреди. Во современите толкувања на Ниче токму создавањето вредности се издвојува како една од неговите централни и истовремено најсложени теми.

Така сфатено, творештвото веќе не е само производство на книги, слики или музика. Тоа е начин на однесување кон постоењето. Да создаваш значи да не го прифатиш наследениот свет како последен можен свет.

Оттука и неизбежниот судир меѓу творецот и конформизмот. Не затоа што секој творец мора да биде бунтовник по темперамент, туку затоа што создавањето по својата природа внесува нешто што претходно го немало. А секое вистински ново нешто, барем во почетокот, нема обезбедено место во постојниот поредок.

Внатрешниот немир – дар или товар?

Често се вели дека творецот е немирен човек. Во тоа има вистина, но и опасност од романтизирање. Не секој немир произведува дело. Не секоја анксиозност станува уметност. Не секоја трагедија создава голем писател, ниту секоја осаменост раѓа музика.

Страдањето само по себе не создава. Тоа може човекот да го уништи, да го затвори, да го парализира. За болката да стане творечки материјал мора да се случи уште нешто: таа да биде преобразена во форма. Тука се наоѓа една од најголемите разлики меѓу самото доживување и создавањето. Милиони луѓе губат, страдаат, се разочаруваат, сакаат, се плашат. Творецот не е исклучителен затоа што чувствува нешто што другите никогаш не го чувствуваат. Неговата особеност е во способноста од приватното искуство да изгради форма во која друг човек може да се препознае.

Личната тага станува песна што повеќе не му припаѓа само нему. Една приватна загуба станува роман во кој луѓе од различни времиња ги препознаваат сопствените загуби. Стравот добива боја, ритам или лик. Хаосот добива структура.

Творецот не ја поништува болката. Тој ѝ дава форма што може да биде споделена.

Шопенхауер: мигот во кој човек престанува да гледа само што може да добие од светот

Артур Шопенхауер нуди поинаква причина зошто уметникот се издвојува од секојдневната состојба на човекот. Според неговата филозофија, нашето обично постоење е управувано од непрестајното сакање. Нешто посакуваме, нешто ни недостига, нешто се обидуваме да добиеме, нешто се плашиме да не изгубиме. Светот најчесто го гледаме според неговиот однос кон нашите потреби.

Во естетското созерцание, смета Шопенхауер, за кратко се случува прекин. Човекот престанува да го прашува предметот: „Што значиш за мене?“ и почнува едноставно да го гледа. Тоа е состојба на привремено ослободување од волјата – од практичните интереси, желби и лични пресметки. За Шопенхауер, генијот има особена способност подолго да остане во таква состојба на чисто согледување. Преведено на секојдневен јазик, тоа значи нешто многу важно: творецот понекогаш успева да го погледне светот без веднаш да го употреби.

Тоа денес можеби е уште поретко отколку во времето на Шопенхауер. Современата култура постојано прашува за користа: колку вреди, колку чини, колку внимание произведува, колку може да се монетизира, колку луѓе ќе го видат. Творечкото гледање започнува во мигот кога предметот, идејата или човекот престануваат да бидат само средство.

Бергсон: создавањето е спротивност на автоматизмот

Анри Бергсон ни овозможува уште едно поместување. Кај него животот не е готов механизам што само ги повторува однапред определените можности. Во Творечката еволуција тој го развива поимот élan vital – животен порив преку кој се обидува да ја мисли отвореноста, непредвидливоста и творечката природа на живото. Современите толкувања предупредуваат дека овој поим не треба едноставно да се разбере како некаква мистична „сила“, туку во рамките на Бергсоновото сфаќање на траењето и на животот како процес во кој иднината не е целосно содржана во минатото.

Тука творецот може да се разбере како човек кој се спротивставува на автоматизмот. Навиката е неопходна за животот, но таа истовремено го стеснува погледот. Кога нешто сме го виделе илјада пати, престануваме вистински да го гледаме. Кога некоја реченица сме ја слушнале илјада пати, престануваме да го проверуваме нејзиното значење. Кога некој општествен образец се повторува доволно долго, почнуваме да го сметаме за природен. Творецот го нарушува тоа.

Неговото фундаментално прашање е: а мора ли да биде вака? Во таа една реченица започнува секое создавање.

Но дали творецот навистина е „подобар“ од обичниот човек?

Токму тука идејата за необичниот творец станува опасна ако не ја ограничиме. Историјата е полна со големи уметници кои како луѓе биле тешки, суетни, неправедни, себични или морално противречни. Творечката дарба не гарантира човечка доблест.

Прочитај и за ... >>  Разочарувањето - мигот кога стварноста ќе ја скрши нашата замисла

Способноста да создадеш прекрасна музика не те прави автоматски добар човек. Способноста да ја разбираш човечката душа во роман не значи дека секогаш добро ќе постапуваш со луѓето околу себе. Интелектуалната смелост не е исто што и морална храброст. Затоа треба да бидеме внимателни со култот кон генијот. Творецот не добива повисок човечки ранг со самото тоа што создава.

Неговата различност е функционална, не онтолошка. Тој не е повеќе човек од другите. Само одредени човечки способности – внимание, имагинација, чувствителност, истрајност, симболичко мислење, толеранција кон неизвесноста – кај него можат да бидат особено развиени или постојано активирани.

Творецот не гледа нужно повеќе – туку подолго

Можеби најголемата заблуда е дека творецот поседува некакви тајни очи со кои гледа нешта недостапни за останатите. Понекогаш неговата способност е многу попрозаична: тој останува со нештото подолго.

Друг човек ќе ја забележи мислата и ќе продолжи понатаму. Творецот се враќа на неа следниот ден. Друг ќе почувствува необјаснива тага и ќе ја потисне затоа што има работа. Творецот ќе се праша од каде доаѓа. Некој ќе слушне една реченица во автобус и ќе ја заборави. Писателот можеби ќе ја носи десет години додека еден ден не стане почеток на расказ.

Во тој поглед творештвото е дисциплина на вниманието.

Да создаваш значи да не поминеш пребрзо покрај нешто што бара уште еден поглед.

Осаменоста не е услов, но независноста е

Историјата на уметноста го сака митот за осамениот творец: човек затворен во соба, неприфатен од општеството, осамен со својата визија. Понекогаш таа слика навистина одговара на животот на одредени автори. Но не е универзален закон.

Творештвото може да произлегува и од соработка, разговор, училиште, традиција, град, заедница. Ниту еден творец не започнува од апсолутна нула. Јазикот го добил од другите. Формите ги наследил. Книгите што ги прочитал, музиката што ја слушнал и уметноста што ја видел веќе живеат во него.

Во еден миг мора да се појави нешто што не може да биде делегирано: личната одлука. Творецот мора да каже: јас вака го гледам. Затоа неговата најважна осаменост не е физичка, туку духовна. Во конечниот миг на избор никој друг не може да ја преземе одговорноста за него. Публиката може да одобрува или да се потсмева. Критиката може да го велича или да го отфрли. Пазарот може да го награди или да го игнорира. Но делото мора да биде завршено според некоја внатрешна мера.

Оттука произлегува и доследноста на творецот кон самиот себе: не како тврдоглава неподготвеност за промена, туку како одговорност пред сопственото гледање.

Светот на творецот не е побогат затоа што има повеќе нешта, туку затоа што има повеќе врски

Често велиме дека творците имаат богата фантазија. А фантазијата можеби не е само способност да се измислува нешто што не постои. Таа е и способност меѓу постојните нешта да се забележат врски што дотогаш не биле видливи.

Творечкиот ум поврзува далечни искуства. Детски спомен со сегашен страв. Старински мит со современа политика. Боја со чувство. Научна идеја со метафора. Еден случаен гест со цела претстава за човековиот карактер.

Однадвор, светот е ист. Внатре, неговата карта е поинаква.

Тоа е невидливиот универзум на творечката личност: просторот во кој спомените, идеите, набљудувањата и чувствата продолжуваат да се поврзуваат дури и кога делото сè уште не постои.

Најголемиот парадокс: необичноста на творецот е длабоко човечка

И тука стигнуваме до парадоксот.

Творецот изгледа необичен токму затоа што оди подлабоко во нешта што им припаѓаат на сите.

Љубовта не е негов изум. Ниту смртта, стравот, копнежот, љубомората, времето, надежта, телото, осаменоста, стареењето. Сето тоа е заеднички човечки материјал. Но творецот се задржува таму каде што секојдневието нè тера брзо да поминеме.

Големата песна не ни открива чувство резервирано за поетите. Таа го именува она што многумина го чувствувале, а не успеале да го кажат.

Големиот роман не создава друга човечка природа. Тој ја прави видлива нашата.

Големата слика не мора да прикаже нешто што никој никогаш не го видел. Понекогаш нејзината сила е во тоа што, откако ќе ја видиме, веќе не можеме на истиот начин да гледаме нешто што цел живот било пред нас.

Тогаш – творецот е или не е „обичен“ човек?

И е и не е.

Обичен е затоа што нема друга човечка природа. Необичен е затоа што од таа заедничка природа бара повеќе: повеќе внимание, повеќе прашања, повеќе форма, повеќе ризик, повеќе верност кон она што го насетил пред да може да го докаже.

Не мора да биде похрабар во секојдневниот живот, но мора да биде храбар пред празната страница. Не мора да биде помудар од другите, но мора да остане со прашањето и тогаш кога нема брз одговор. Не мора да страда повеќе, но ако од страдањето создава, мора да најде форма што го надминува приватниот настан. Не мора да биде осаменик, но мора да умее да остане сам со одлуката какво ќе биде неговото дело.

Затоа можеби е погрешно да кажеме дека творецот е човек што стои над „обичните луѓе“. Многу попрецизно е да кажеме дека тој стои поинаку пред обичните нешта.

Гледа повторно онаму каде што навиката престанала да гледа. Се сомнева таму каде што готовиот одговор веќе станал удобен. Поврзува нешта што дотогаш биле разделени. Му дава облик на она што постоело само како чувство, претчувство или хаос. И кога светот му вели дека нешто е завршено, тој понекогаш го поставува најтворечкото од сите прашања:

А што ако може и поинаку?

Во тоа прашање веројатно се наоѓа и најточната мерка на неговата необичност. Не во некаква натчовечка природа, туку во одбивањето човечката способност за гледање, мислење и создавање да се сведе само на она што веќе е дадено.

Творецот е обичен човек, но човек кој не дозволил обичното да стане невидливо.

За авторот: Љупчо Димитровски

Долгогодишен радио и ТВ новинар, писател и медиумски уредник со повеќе од 40 години искуство во електронските медиуми. Автор е на над 150 книги и основач на порталот Panoptikum.mk, како продолжение на култната емисија „Паноптикум“, со силен фокус на комуникација и новинарство.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.