Речиси секое завршено дело создава измама на сигурност. Кога ќе ја видиме книгата на полица, сликата на ѕид, музичкото дело на сцена или филмот на платно, лесно е да поверуваме дека авторот од почеток знаел што прави. Готовото дело ја сокрива сопствената историја. Не ги покажува часовите во кои ништо не се случувало, погрешните насоки, избришаните реченици, уништените скици, отфрлените решенија и оние тивки моменти во кои творецот бил уверен дека целата работа можеби нема никаква смисла.
Однадвор, творештвото често изгледа како чин на самодоверба. Однатре, многу почесто е движење низ неизвесност. Тоа е светот што постои пред делото да добие конечна форма – оној невидлив универзум на творецот во кој идеите, стравовите, интуицијата и чувството за нешто што сè уште нема име постојано се судираат.
Творецот започнува таму каде што сè уште нема сигурен одговор. Ако однапред знаеше како точно треба да изгледа делото, создавањето би било само изведба на веќе донесена одлука. Вистинскиот творечки процес е поинаков: нешто постои како чувство, претчувство, слика, ритам, прашање или немир, а задачата е на тоа нешто да му се најде форма. Токму во растојанието меѓу она што се чувствува и она што може да се изрази се раѓа сомнежот.
Творецот работи со нешто што сè уште не постои
Занаетчијата може да има модел пред себе. Инженерот работи со пресметки, материјали и јасно поставени ограничувања. Творецот, дури и кога совршено го владее својот занает, во еден момент мора да влезе во простор во кој нема готова карта.
Писателот не знае дали реченицата што му звучи вистинито денес утре ќе му изгледа празна. Сликарот не знае дали уште еден потег ќе ја доврши сликата или ќе ја наруши нејзината рамнотежа. Композиторот може долго да чувствува дека нешто во мелодијата не е на своето место без да знае што треба да се смени. Режисерот може да има силно сценарио и сепак да открие дека сцената што прекрасно функционирала на хартија пред камерата останува без живот.
Во таквата работа сомнежот не е несреќен додаток. Тој произлегува од самата природа на создавањето.
Творецот донесува одлуки за нешто чија конечна вредност не може однапред да ја измери. Нема инструмент што ќе покаже дека една метафора е подобра од друга, дека некоја мелодија ќе преживее десетлетија или дека идејата што денес изгледа чудно еден ден ќе стане очигледна. Психолошките истражувања за креативноста исто така ја препознаваат оваа зона на ризик: во разговор за психологијата на креативноста, Американската психолошка асоцијација укажува дека творечките блокади можат да се појават и кај способни луѓе и дека лесно се придружени со фрустрација и самосомнеж.
Затоа секој сериозен творечки чин во себе содржи ризик. Човек создава без гаранција дека она што го гледа во сопствената глава ќе преживее кога ќе добие форма.
Сомнежот понекогаш е доказ дека постои критериум
Постои важна разлика меѓу несигурноста и сомнежот. Несигурноста може да биде страв од сопствената недоволност. Сомнежот, пак, понекогаш е доказ дека творецот поседува критериум.
Човек што никогаш не се прашува дали нешто можело да биде подобро можеби не е секогаш исклучително самоуверен – можеби едноставно не ја гледа разликата. Колку повеќе некој го познава својот медиум, толку појасно ги забележува слабостите што на другите им остануваат невидливи. Искусниот писател слуша непотребна реченица таму каде што читателот можеби ќе помине без да ја забележи. Музичарот слуша несовршеност што за останатите е речиси нечујна. Архитектот гледа нарушен однос на пропорциите во простор што на посетителот му изгледа сосема складно.
Знаењето, парадоксално, не секогаш носи поголема сигурност. Понекогаш носи попрецизен сомнеж.
Почетникот може да биде поуверен од мајсторот токму затоа што сè уште не ги гледа сите можности, последици и алтернативи. Со искуството расте не само способноста, туку и свеста за она што можело да се направи поинаку. Оттука доаѓа еден од најнепријатните парадокси на творештвото: колку човек станува подобар, толку понекогаш потешко му е лесно да се задоволи со направеното.
Овој сомнеж има своја здрава граница. Во сродната размисла за творечкиот сомнеж како внатрешна мерка, суштинското прашање не е дали авторот се сомнева, туку што прави со тој сомнеж. Дали го користи за да го прочисти делото или дозволува сомнежот да ја нападне самата можност за создавање?
Кога делото престанува да му припаѓа само на авторот
Додека делото е во работната соба, тетратката, ателјето или компјутерот, творецот сè уште има контрола врз него. Може да го измени, сокрие, преработи или целосно да го отфрли. Објавувањето ја прекинува таа приватност. Во моментот кога делото ќе излезе пред други луѓе, авторот губи дел од власта врз него. Читателите ќе го разберат на свој начин. Некои ќе најдат смисла што авторот не ја планирал. Други нема да забележат нешто што нему му било суштинско. Некој ќе го пофали токму она со што авторот не е задоволен, а друг ќе ја нападне неговата највнимателно промислена одлука.
Тоа е еден од најдлабоките извори на творечката неизвесност. Творецот не стравува само од прашањето дали делото е добро. Тој знае дека штом ќе биде објавено, повеќе нема да може целосно да го контролира неговото значење.
Секоја објава затоа е мало откажување од сопственоста. Делото оди меѓу луѓето и почнува да живее независно од намерите на оној што го создал.
Споредбата со другите – нерамноправен натпревар
Сомнежот станува особено тежок кога творецот престанува да го споредува своето денешно дело со сопственото вчерашно дело и почнува да го споредува со најдоброто што светот некогаш го создал. Тогаш сопствениот ракопис стои покрај големите писатели, сопственото платно покрај музејските ремек-дела, сопствената композиција покрај музиката со која човек израснал. Тоа е речиси секогаш неправедна споредба, бидејќи творецот го споредува сопствениот процес – со сите негови грешки, двоумења и недовршености – со туѓи дела што веќе ја преживеале селекцијата на времето.
Ние ги гледаме туѓите завршени дела, а сопствените ги гледаме однатре. Ги знаеме сите нивни слабости. Се сеќаваме на секој компромис. Знаеме која реченица не сме успеале да ја решиме како што сме сакале, која сцена останала послаба, кој потег бил направен поради рок, замор или недостаток на подобра идеја. Туѓото дело го гледаме како целина. Сопственото го гледаме и како архива на сите неуспешни обиди што му претходеле.
Од таа нерамноправна перспектива лесно се раѓа чувството дека другите создаваат со сигурност, а ние случајно се пробиваме низ темнината. Најчесто ја немаме привилегијата да ја видиме нивната темнина.
Кога перфекционизмот почнува да личи на професионализам
Сомнежот може да го изостри делото, но може и да го уништи. Постои точка по која критичноста престанува да биде корисна.
Секоја реченица може уште еднаш да се преработи. Секоја слика може повторно да се коригира. Секоја композиција може да добие уште една верзија. Ако условот за завршување е целосна сигурност, речиси ништо никогаш нема да биде завршено.
Перфекционизмот често се претставува како висока професионална доблест, иако понекогаш е страв во поелегантна облека. Авторот вели дека делото сè уште не е подготвено, кога вистинското прашање е дали самиот е подготвен да ја прифати можноста тоа да биде проценето. Во материјалите на Американската психолошка асоцијација за перфекционизмот токму прекумерната самокритичност, постојаното споредување, стравот од грешка и тешкотијата нешто да се прогласи за „доволно добро“ се посочуваат како дел од неговата потешка страна. Затоа една од најтешките творечки вештини не е само да знаеш како да почнеш, туку и кога да престанеш.
Делото не се завршува секогаш кога станува совршено. Почесто се завршува кога понатамошната интервенција повеќе не го подобрува, туку само го менува. Тогаш треба да се донесе одлука за која нема гаранција: доста е.
Неизвесноста не исчезнува со успехот
Постои романтична претстава дека сомнежот му припаѓа на почетникот, а признатиот творец конечно стекнува мир. Успехот, сепак, може само да го промени обликот на неизвесноста.
На почетокот прашањето е: „Дали можам?“ Подоцна станува: „Дали можам повторно?“
Првото признато дело создава нов товар. Од тој момент не постои само желбата да се направи нешто добро, туку и стравот од повторување, од пад, од изневерување на очекувањата. Творецот може да стане заробеник на сопствениот успех. Формулата што еднаш функционирала почнува да нуди сигурност, а токму таа сигурност може постепено да ја задуши живоста поради која првото дело било добро.
Тука се среќаваат сомнежот и егото. На творецот му е потребна доволно силна верба во сопствената визија за да издржи неразбирање, а истовремено доволно сомнеж за да не поверува дека сè што создава по автоматизам е вредно. Таа напнатост е присутна и во приказната за светлата и темната страна на творечкото его. Сериозниот автор затоа постојано се соочува со непријатен избор: да го повтори она што веќе знае дека функционира или повторно да влезе во област каде што не знае што ќе се случи.
Во вториот избор повторно го чека сомнежот. И токму таму повторно може да го чека творештвото.
Публиката не може да ја замени внатрешната мерка
Ниту признанието не е конечен лек. Аплаузот може да охрабри, критиката може да повреди, бројките можат да дадат чувство на успех, наградите можат да потврдат дека делото стигнало до луѓето. Сето тоа е реално. Творецот, сепак, повторно останува со сопствената мерка.
Можно е делото да биде успешно, а авторот да знае дека не стигнал таму каде што сакал. Можно е и спротивното: делото да биде неразбрано, а тој сепак да чувствува дека конечно создал нешто вистинито. Тоа не значи дека туѓото мислење е безвредно. Добрата критика може да открие нешто што авторот не можел да го види. Проблемот започнува кога надворешната реакција целосно го заменува внатрешниот критериум. Тогаш творецот повеќе не прашува што сака да каже, туку што ќе помине. Не прашува што бара делото, туку што ќе биде прифатено.
Во тој миг стравот од неуспех почнува да се претвора во страв од слобода.
Да се создава и кога сигурноста ја нема
Можеби најзрелата творечка позиција не е целосната самоувереност, туку способноста да се продолжи без неа. Да се напише следната страница иако не е јасно дали претходната е добра. Да се направи уште една скица. Да се отфрли решение во кое биле вложени денови. Да се почне повторно. Да се прифати дека дел од работата ќе пропадне. Да се дозволи идејата да се измени додека се создава. Да се објави нешто знаејќи дека еден ден можеби би било направено поинаку.
Тоа не е капитулација пред несовршеноста. Тоа е прифаќање дека творечкиот процес не нуди гаранции.
Најважната разлика можеби не е меѓу творецот што се сомнева и оној што не се сомнева. Поважна е разликата меѓу оној кого сомнежот го запира и оној што научил да работи додека сомнежот е присутен. Неизвесноста не е празнина што мора да исчезне пред да започне создавањето. Таа често е просторот од кој создавањето воопшто станува возможно.
Творецот никогаш нема целосно да знае дали она што го прави ќе трае, дали ќе биде разбрано, дали ќе најде публика или дали по години ќе му изгледа исто толку вистинито како во мигот кога го создавал. Неговата работа не е да ја укине таа неизвесност. Неговата работа е да ѝ даде форма.
Можеби затоа најважниот творечки чекор ретко започнува со сигурноста „знам дека ова ќе успее“. Многу почесто започнува со нешто поскромно и похрабро: не знам што точно ќе излезе од ова, но морам да видам.
