Понекогаш е доволна една реченица за да препознаеме колкав простор има во некого. Не според тоа колку книги прочитал, колку патувал или колку убедливо зборува, туку според едно многу поедноставно нешто – дали во неговиот свет има место и за човек што мисли поинаку.
Широчината на духот не е украс на интелектот. Таа е способност да се живее без постојана потреба светот да личи на нас. Да се поднесе туѓото мислење без веднаш да се доживее како навреда, да се признае туѓата вредност без чувство дека со тоа се намалува нашата, да се промени став без страв дека сме изгубиле нешто од себеси.
Тесноградоста, пак, не мора да биде гласна. Понекогаш е тивка, пристојна и добро облечена. Може да зборува со внимателно избрани зборови, да има титули и статус, а сепак светот да го дели на „наши“ и „нивни“, на прифатливи и сомнителни, на луѓе што заслужуваат внимание и луѓе што однапред се отпишани.
Широчината започнува таму каде што престанува стравот
Тесноградиот човек обично не ја брани само својата идеја. Тој ја брани сопствената сигурност.
Затоа различноста го вознемирува. Другиот човек не е само некој со поинакво мислење, туку можност неговиот внимателно изграден свет да не е единствениот можен свет. А тоа понекогаш е потешко да се прифати отколку самата расправа.
Широкиот дух не значи човек без став. Напротив. Вистинската духовна широчина не е безлична толеранција во која сè е исто, ништо не е важно и секоја вистина е релативна. Таа е способност да имаш цврсто мислење, а сепак да не го претвориш во оружје против секој што не го дели.
Токму тука се гледа разликата меѓу сигурноста и несигурноста. Човек што е сигурен во себе може да слуша. Човек што се плаши дека ќе се распадне ако биде доведен во прашање, мора постојано да се брани.
Од тука доаѓаат многу од нашите секојдневни судири. Не се расправаме секогаш околу факти. Често се расправаме околу идентитети. Некој став станал дел од нашата слика за себе, па неговото оспорување го чувствуваме како напад врз сопственото достоинство.
Широчината на духот ја прави токму спротивната работа – создава простор меѓу „јас“ и „моето мислење“. Тоа е мал, но цивилизациски важен простор.
Тесноградоста сака едноставен свет
Светот е сложен, а човекот не сака секогаш сложеност.
Многу е полесно луѓето да се поделат на добри и лоши, паметни и глупави, патриоти и предавници, верници и неверници, свои и туѓи. Таквите поделби даваат брза ориентација и уште побрзо чувство на морална надмоќ.
Проблемот е што реалноста речиси никогаш не е толку уредна. Луѓето можат да бидат великодушни во една ситуација и себични во друга. Можат да бидат мудри во професијата, а наивни во приватниот живот. Можат да направат нешто благородно и нешто недостојно во истата година, понекогаш и во истиот ден.
Широкиот дух ја поднесува оваа противречност. Тесноградоста не ја поднесува. Таа сака етикета.
Етикетата е удобна затоа што го ослободува човекот од обврската да размислува повторно. Откако некого сме го сместиле во една категорија, повеќе не мора да го слушаме. Неговата биографија, аргументи, промени, слабости и доблести стануваат неважни. За него веќе сме одлучиле.
Така почнува секоја духовна провинцијалност – не со недостаток на информации, туку со недостаток на љубопитност.
Не е прашање колку знаеш, туку што правиш со она што го знаеш
Образованието може да го прошири човекот, но не секогаш го прави тоа.
Постојат луѓе со огромно знаење и мал духовен хоризонт. Собрале факти, но не и разбирање. Научиле јазици, но не научиле да го слушаат другиот. Прочитале филозофија, а останале неспособни да замислат живот надвор од сопствениот образец.
Широчината не се мери со количината на прочитаното, туку со способноста прочитаното да нè промени.
Добрата книга не служи само да потврди што веќе мислиме. Таа треба понекогаш да нè вознемири. Да отвори пукнатина во сигурноста. Да ни покаже дека светот е поголем од јазикот, маалото, политичката група, генерацијата и кругот луѓе во кој сме навикнале да се движиме.
Човекот со широк дух не се плаши да каже: „Не знам“. Таа кратка реченица е една од најголемите интелектуални доблести. Напротив, тесноградоста речиси секогаш има брз одговор. Таа знае какви се „тие луѓе“, што е „вистината“, кој е „виновен“, што е „нормално“ и како „треба“ да живеат сите останати. Колку е посложено прашањето, толку е поедноставен одговорот.
Широкиот дух не е слабост
Постои една честа заблуда – дека отвореноста значи попустливост. Не значи.
Може човек да биде широк и истовремено да поставува јасни граници. Може да разбере нечие мислење без да го прифати. Може да ја почитува личноста, а остро да ја критикува идејата. Може да слушне аргумент без да се откаже од сопствените принципи.
Всушност, духовната широчина бара повеќе сила од тесноградоста. Полесно е да мразиш нешто што не го разбираш отколку да вложиш напор да откриеш од каде доаѓа. Полесно е да исмееш туѓ избор отколку да признаеш дека можеби не го познаваш животот што го создал. Полесно е да го затвориш разговорот отколку да останеш во него кога станува непријатен.
Широкиот дух знае дека разбирањето не е капитулација. Тоа е дисциплина.
Нашите мали светови
Тесноградоста често ја замислуваме како особина на „другите“. На некој примитивен човек, некој фанатик, некој што отворено покажува предрасуди.
Тоа е премногу лесна слика.
Тесноградоста постои и во културните кругови, и меѓу интелектуалците, и во политиката, и во академијата, и во семејствата. Постојат модерни форми на тесноградост што се хранат токму со убедувањето дека сме поотворени, пообразовани и подобри од оние што не припаѓаат на нашиот круг.
И тука Македонија не е никаков исклучок.
Во мала средина, каде што сите некако се знаат, етикетата лесно станува трајна пресуда. Некој еднаш кажал нешто, некаде припаѓал, со некого бил близок, на избори гласал вака или онака – и целата личност се сведува на една информација. Малата средина сама по себе не создава мал дух. Но создава погодни услови за него кога блискоста се претвора во надзор, а разликата во сомнеж. Тогаш градот може да биде голем, интернетот безграничен, а човекот сепак да живее во соба без прозорци.
Да се остави место за другиот
Широчината на духот можеби најдобро се препознава во една едноставна способност – да не мора секогаш ние да бидеме мерката.
Друг човек може да биде среќен на начин што нам ни е неразбирлив. Може да верува поинаку. Да сака поинаку. Да избере поинаква професија, ритам на живот, семејство, вредносен систем или пат. Сè додека неговиот избор не ја уништува слободата и достоинството на другите, прашањето што останува не е: „Зошто не живее како мене?“ Подоброто прашање е: „Зошто мислам дека треба?“ Во него почнува вистинската духовна широчина. Не како голема морална декларација, туку како секојдневна навика да се остави малку простор за можноста дека светот е поголем од нас.
Тесноградоста сака да го намали светот сè додека не може удобно да го смести во сопствената глава. Широчината на духот, пак, прави нешто потешко и повредно – ја проширува главата за да може во неа да собере поголем свет.
