Пред почетокот на учебната 2026/2027 година една бројка ја отвори можеби најважната демографска тема што може да се прочита низ училишните клупи. Министерката за образование и наука Весна Јаневска соопшти дека досега се запишани околу 14.500 првачиња. Во исто време анализата на досегашните уписи потсетува на друг податок: во 2020 година генерацијата што сега стасува за училиште во Македонија биле регистрирани 19.031 живородено дете.
Разликата е 4.531 дете. На прв поглед, речиси една четвртина од генерацијата. Но таа бројка не смее механички да се преведе во реченицата „толку деца се иселиле“. Уписите сè уште траат, дел од децата може да добијат одложување, а законот дозволува под определени услови во прво одделение да се запишат и деца што шест години ќе наполнат до 31 јануари следната година. Тоа значи дека родените во една календарска година и првачињата во една учебна година не се две совршено преклопени статистички групи.
Бројката од 19.031 е конечна, бројката од 14.500 сè уште не е
Државниот завод за статистика регистрирал 19.031 живородено дете во 2020 година. Тоа е конечен годишен демографски податок. Бројот од околу 14.500, пак, ја покажува состојбата со уписите пред почетокот на новата учебна година и Министерството јасно укажува дека тој ќе се менува бидејќи запишувањето продолжува и во септември.
Затоа, прашањето „каде исчезнаа 4.531 дете?“ во моментов е посилно како истражувачко прашање отколку како готов заклучок. Од јавно објавените податоци не може да се утврди колкав дел од разликата произлегува од иселување на семејства, колкав од одложени уписи и други образовни или административни околности. Она што може да се каже со сигурност е дека разликата е доволно голема за да бара прецизен одговор, а не претпоставка.
Падот не започна со оваа генерација
Подолгата низа ја отстранува можноста сегашната состојба да се објасни како случајна осцилација. Како што покажуваат податоците, во учебната 2020/2021 година во прво одделение имало 21.785 ученици. Во 2021/2022 бројот паднал на 21.366, потоа на 20.932 во 2022/2023, на 19.848 во 2023/2024 и на 19.452 во 2024/2025 година. Само во тој период исчезнале 2.333 места од првоодделенските клупи – намалување од околу 10,7%.
Следната учебна година падот станува уште поизразен. Официјалната статистика за 2025/2026 регистрира 17.921 прваче. Во споредба со 2020/2021 година, тоа се 3.864 првачиња помалку, односно пад од околу 17,7% за пет години. Во редовните основни училишта во 2025/2026 имало вкупно 174.040 ученици, 927 училишта и 19.461 наставник.
Актуелните 14.500 затоа не доаѓаат во статистички вакуум. Тие се појавуваат на крајот од повеќегодишна линија што постојано се движи надолу. Дури и ако конечниот септемвриски број биде значително повисок, долгорочниот правец нема да се промени.
Наталитетот објаснува многу – но не ја објаснува целата разлика
Најлесниот одговор е дека се раѓаат помалку деца. И тој одговор е точен, само што не е доволен за сегашната генерација. Во 2020 година се родиле 19.031 деца, додека во 2025 година нивниот број паднал на 15.850. За само пет години тоа е намалување од 3.181 живородено дете, или околу 16,7 проценти. Најновите конечни податоци за наталитетот покажуваат дека трендот продолжува.
Уште посвежите податоци не носат пресврт. Во првото тримесечје од 2026 година се родиле 3.380 деца, 4,1% помалку отколку во истиот период од 2025 година. Во второто тримесечје се регистрирани 3.684 живородени, што е ново намалување од 3% на годишно ниво. Демографскиот притисок врз училиштата, според тоа, нема да заврши со генерацијата 2020 – помалите генерации веќе се родени.
Кога демографијата почнува да ја менува картата на училиштата
Последиците веќе се физички видливи. За новата учебна година се најавени околу 200 паралелки помалку во основното и уште 100 во средното образование. Во 26 рурални училишта нема запишано ниту едно прваче, поради што се очекува тие да престанат со работа. Во дел од нив досега учеле само по пет до осум деца.
Тука демографската статистика престанува да биде апстрактна. Намалувањето на една генерација го менува бројот на паралелки, потребата од наставен кадар, превозот на учениците, одржувањето на подрачните училишта и целата мрежа на образование. Министерството најавува оптимизација и едносменска или целодневна настава, а истовремено во делови од Скопје се јавува спротивен проблем – недостиг од простор и наставници. Тоа упатува на уште една димензија: населението не се намалува рамномерно, туку се прераспределува и внатре во земјата.
Најважната бројка е онаа што сè уште ја немаме
Јавната дебата лесно се движи меѓу две поедноставувања. Едното вели дека сè е последица на нискиот наталитет. Другото ја претвора целата разлика меѓу родени и запишани во доказ за иселување. Достапните податоци не дозволуваат ниту едно од тие две тврдења да се прифати без резерва.
За генерацијата 2020 потребна е поинаква пресметка: колку од 19.031 живородени деца денес имаат живеалиште во Македонија, колку се отселиле со семејствата, колку се вратиле или доселиле, колку добиле одложување на уписот и колку конечно ќе бидат заведени како првачиња кога ќе заврши септемврискиот упис. Дури тогаш ќе знаеме што навистина стои зад сегашната разлика од 4.531 дете.
Но една работа веќе не зависи од септемвриската статистика. Македонија влегува во период во кој помалите генерации ќе ја менуваат училишната мрежа побрзо отколку што системот бил навикнат да се приспособува. Во 2025 година се родиле 15.850 деца – повеќе од три илјади помалку отколку во 2020. Кога тие ќе стасаат до училишната врата, прашањето можеби веќе нема да биде каде се исчезнатите првачиња, туку колку училишта ќе имаат кому да го означат првиот училиштен ден.
