Прашањето за предвремени парламентарни избори во Македонија повторно се врати во јавниот простор не како институционална нужност, туку како политички сигнал. Поводот беше изјавата на премиерот Христијан Мицкоски дека „набргу ќе има избори“, без прецизно да каже дали мисли на предвремени парламентарни избори или на некоја поширока политичка пресметка со опозицијата. Дел од медиумите ја прочитаа изјавата токму како отворање на темата за избори пред редовниот рок, иако актуелната Влада беше избрана во јуни 2024 година со 77 гласа „за“ во Собранието, по парламентарните избори од 8 мај 2024 година.
Затоа дилемата не е само дали ќе има избори. Поважното прашање е зошто би имало избори сега, кому тоа му одговара и што би добиле граѓаните од уште еден изборен циклус во земја која одамна живее во состојба на продолжена кампања.
Избори како алатка, а не како потреба
Во нормална парламентарна логика, предвремени избори се распишуваат кога има политички ќорсокак, распад на мнозинството, губење легитимитет, сериозна државна криза или потреба граѓаните да пресечат за прашање што не може да се реши во постојниот состав на Собранието. Во Македонија, барем засега, таков јасен институционален услов не е видлив. Владата има парламентарна поддршка, мандатот формално трае до 2028 година, а власта нема непосредна потреба да бара спас од блокирано Собрание.
Межутоа, политиката не се движи само по институционална логика. Често се движи по логика на моментум. Токму тука се отвора суштината: предвремени избори најчесто бара оној што проценува дека сега стои подобро отколку што би стоел утре. Тоа важи за власт што сака да го капитализира рејтингот, за коалициски партнер што сака да го претвори локалниот успех во парламентарна тежина, но и за опозиција што мора да покаже дека не се плаши од натпревар.
Во анализите објавени по изјавата на Мицкоски се издвојуваат неколку можни мотиви: пренасочување на јавниот фокус, спречување на консолидација на СДСМ, пресметка со ДУИ преку зајакнување на ВРЕДИ и обид власта да добие уште поудобна парламентарна архитектура. Најавата се чита како можно враќање на моделот на владеење преку постојана изборна мобилизација, а истовремено се отвора тезата дека изборите би можеле да бидат корисни за рекомпонирање на односите во албанскиот политички блок и за обезбедување посигурно мнозинство за чувствителни законски и политички прашања.
На власта ѝ треба потврда, на партнерите простор, на опозицијата тест
Најочигледен интерес има власта. ВМРО-ДПМНЕ излезе од изборите во 2024 година како убедлив победник, но не со самостојно мнозинство. Според резултатите што ги објави ДИК, коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ освои 58 мандати, ДУИ 19, СДСМ 18, ВРЕДИ 13, а Левица и ЗНАМ по шест. Таквиот распоред ѝ даде на власта доминација, но не и целосна самодоволност.
Оттука, предвремени избори би можеле да бидат обид таа доминација да се претвори во поцврст мандат. Не само повеќе пратеници за ВМРО-ДПМНЕ, туку и појасна контрола врз коалициската математика. Власта секогаш посакува парламент во кој секое гласање нема да се претвора во пазарење, секој закон во етничко-коалициска сметка, а секоја реформа во нова уцена.
Вториот можен интерес е кај ВРЕДИ. По локалните избори во 2025 година, ВРЕДИ излезе со засилен политички капитал во општините со доминантно албанско население; според извештаите, по двата круга ВМРО-ДПМНЕ имаше 55 градоначалнички места, ВРЕДИ 10, СДСМ 6, НАИ 4, а ЗНАМ и Унијата на Роми по 1 градоначалничко место. Тоа ја отвора можноста локалниот резултат да се претвори во парламентарна сила, особено во однос на ДУИ, која долго време беше доминантен фактор кај Албанците во Македонија.
Третиот интерес е кај опозицијата, но тој е најнезгоден. СДСМ, ДУИ и Левица формално не можат да кажат дека се против избори, зашто секоја опозиција по дефиниција тврди дека е подготвена да ја смени власта. Но едно е да се биде подготвен во изјава, друго е да се биде организациски, кадровски и програмски подготвен за избори. За СДСМ, предвремени избори би биле суров тест: дали процесот на консолидација навистина почнал или партијата сè уште е во фазата на внатрешно закрепнување. За ДУИ, тоа би било битка за статусот на главен албански политички фактор. За Левица, изборите се секогаш шанса да се претвори незадоволството во мандати.
Опасноста од постојана кампања
Македонија има искуство со избори што не се само избори, туку метод на владеење. Во периоди кога власта постојано го држи општеството во изборна температура, институциите почнуваат да работат како штабови, министрите како кандидати, јавните политики како спотови, а граѓаните како публика што постојано треба да аплаудира или да се плаши.
Токму затоа споредбата со политичкиот модел од времето на Никола Груевски не е само реторичка. Честите избори можат да создадат впечаток дека народот постојано одлучува, но во суштина можат да ја ослабат демократијата. Наместо отчетност, добиваме кампања. Наместо реформи, добиваме мобилизација. Наместо институции што работат, добиваме институции што чекаат да видат кој ќе победи.
Во таков модел, изборите не се проверка на резултатите, туку производство на нов легитимитет пред старите прашања да станат непријатни. Ако има проблем со евроинтеграциите, се зборува за избори. Ако има економско незадоволство, се зборува за избори. Ако има коалициски тензии, се зборува за избори. Ако опозицијата почне да се придвижува, се зборува за избори. Така демократијата се претвора во бескрајна предизборна сцена, а владеењето во техника на одложување.
Што навистина им треба на граѓаните?
На граѓаните не им требаат избори сами по себе. Им треба власт што испорачува резултати, опозиција што контролира и предлага, институции што не се плашат од партиски телефонски повик, економија што не живее од ветувања и европска перспектива што не се користи како дневнополитичка монета.
Предвремени избори би имале смисла ако постои јасно прашање за кое ова Собрание нема капацитет да одлучи, ако владината коалиција суштински се распадне, ако реформскиот пат е блокиран или ако власта сака чесно да побара нов мандат за конкретна и јавна програма. Но ако изборите се само начин да се искористи моменталниот рејтинг, да се ослаби опозицијата, да се дисциплинира коалицијата или да се дефокусира јавноста, тогаш тоа не е демократска потреба, туку политичка калкулација.
Македонија не страда од недостиг на избори. Страда од недостиг на политичка одговорност меѓу изборите. Затоа прашањето не е дали власта може да победи уште еднаш, ниту дали опозицијата е подготвена да изгуби или да изненади. Прашањето е дали нов изборен циклус би донел појасна државна насока или само уште една тура партиска мобилизација, по која граѓаните повторно ќе се разбудат во истата институционална магла.
Предвремените избори, кога се нужни, се демократски излез. Кога се тактика, се демократски замор. А Македонија одамна не е уморна од гласање; уморна е од политичари што секоја сопствена сметка ја претставуваат како народна потреба.
