Антарктикот долго го гледавме како бела празнина: мраз, ветер, тишина и научни станици на работ од човечката издржливост. Новите истражувања покажуваат нешто повознемирувачко и повозбудливо: под таа белина не лежи мртва рамнина, туку континент со сопствена скриена архитектура – басени, долини, речни траги, планински гребени и геолошки рани од времето кога Земјата изгледала сосема поинаку.

Затоа приказната за „изгубениот свет“ под мразот треба да се чита внимателно. Не станува збор за фантастична цивилизација, ниту за сензационална тајна закопана под Антарктикот. Станува збор за нешто подлабоко: за природна архива што ја чува историјата на континентот, на климата и на бавното движење на Земјината кора. Паноптикум веќе пишуваше за скриената геолошка структура под Антарктикот и научните откритија што ја менуваат сликата за Земјата, а оваа тема заслужува уште една, попрецизна рамка.

Лепеза од басени под Источен Антарктик

Најновото истражување, објавено во Nature Geoscience, опишува огромна подледена геолошка структура во Источен Антарктик, наречена East Antarctic Fan-Shaped Basin Province – Источноантарктичка лепезаста басенска провинција. Според авторите, под мразот се препознаваат 30 басени кои заедно создаваат форма налик на отворена лепеза, со оска насочена кон регион близу Јужниот Пол.

Тоа не е една „дупка“ под мразот, ниту изолирана аномалија. Станува збор за полуконтинентална геолошка целина што ги поврзува некои од најпознатите подледени простори на Антарктикот, меѓу нив и басените Вилкс и Аурора, како и регионот во кој се наоѓа езерото Восток. Истражувачите сметаат дека оваа структура најверојатно се формирала преку голема ротациона тектонска екстензија, процес поврзан со долготрајната еволуција и распадот на суперконтинентот Гондвана.

Наједноставно кажано: Земјината кора таму не била неподвижна плоча, туку се растегнувала и се отворала од одредена точка, оставајќи радијален распоред на басени, како прсти што се шират од дланка. Токму затоа Антарктикот, кој денес изгледа како симбол на замрзната стабилност, во својата длабока геолошка биографија носи траги од движење, кршење и разделување.

„Изгубениот свет“ е древен речен пејзаж

Втората линија на приказната доаѓа од истражувањето објавено во Nature Communications. Таму научниците опишуваат древен подледен пејзаж во Источен Антарктик, создаден од реки пред големото ширење на ледената покривка. Источноантарктичката ледена покривка почнала да се оформува пред околу 34 милиони години, а зачуваниот релјеф укажува на површини што мразот не ги избришал, иако биле покриени со милиони години.

Овој пејзаж не е мал геолошки детал. Во анализираната област, ако трите блокови некогаш биле една поврзана копнена површина, таа би зафаќала повеќе од 32.000 квадратни километри, со долга оска од околу 300 километри. Под мразот се препознаваат долини, ридови и гребени, а формата на мрежата укажува на речен, односно флувијален почеток на релјефот.

Тоа е вистинската смисла на зборот „изгубен“. Не изгубен свет како мит, туку свет што постоел пред ледената доминација: копно со текови на вода, со поинаква клима, со релјеф обликуван од реки, а потоа заклучен под мразот. Мразот овде не бил само уништувач. Во делови од Источен Антарктик тој станал и чувар.

Зошто ова откритие е важно денес

На прв поглед ова изгледа како приказна за далечното минато. Во суштина, таа е и приказна за иднината. Релјефот под мразот не е пасивна подлога. Тој го насочува движењето на ледниците, го забавува или забрзува протокот на мраз кон океанот и влијае врз тоа како ледената покривка реагира на затоплување.

Авторите на трудот во Nature Geoscience нагласуваат дека басените што ја сочинуваат новоименуваната структура лежат под околу половина од Источноантарктичката ледена покривка и веројатно силно влијаат врз протокот на мразот и еволуцијата на пејзажот. Тоа е причината зошто ваквите карти не се само геолошка љубопитност, туку дел од современата климатска наука.

British Antarctic Survey, пак, објавува дека рамните древни речни површини под мразот можеби играат стабилизирачка улога, како природна сопирачка за побрзи ледени текови. Истата објава потсетува дека Источен Антарктик содржи огромна количина замрзната вода и дека подоброто разбирање на подледениот релјеф е важно за долгорочните процени за нивото на морињата.

Тука треба да се избегне евтината катастрофичност. Откритието не значи дека Источен Антарктик одеднаш ќе се распадне, ниту дека под мразот е пронајден „доказ“ за некаква тајна историја. Напротив, вистинската тежина е во прецизноста: колку подобро се чита скриениот терен, толку подобро може да се разбере како мразот се движел порано и како може да се однесува во иднина.

Антарктикот не е празнина, туку архива

Во културната имагинација Антарктикот е крај на светот, бела зона на картата, простор каде што човекот речиси и да нема место. Научно, тој е нешто многу посложено: архив на климата, геологијата и планетарната историја. Затоа не е доволно да се каже дека под мразот е најден „изгубен свет“. Поточно е да се каже дека под мразот се чита свет што не исчезнал целосно, туку бил сочуван во тишина.

Таа тишина е можеби најважниот дел од приказната. Додека на површината владее студена едноличност, под неа има записи за Гондвана, за древни реки, за расцепи во кората, за мраз што некогаш напредувал и се повлекувал. Во таа смисла Антарктикот не е само најстудениот континент. Тој е една од најголемите природни мемории на Земјата.

Паноптикум во посебен текст го отвори и поширокото прашање за Антарктикот како најголема пустина на светот. Новите откритија само ја засилуваат таа слика: белата пустина не е празна, туку полна со минато. Прашањето не е само што се крие под мразот. Прашањето е дали ќе научиме да го читаме тоа скриено минато пред идните промени да нè принудат да го разбираме предоцна.