Човекот најчесто мисли дека има став тогаш кога има реакција. Дека е јасен затоа што е гласен, дека е доследен затоа што не попушта, дека е слободен затоа што никому не му дозволува да го исправи. Тоа е големата заблуда на нашето време: ставот се меша со нервоза, со навика, со припадност, со потреба човек да изгледа цврст дури и кога не видел доволно.
Согледбата е потешка од ставот. Таа бара човек да застане пред стварноста без веднаш да ја присвои, да ја осуди или да ја сведе на својата омилена реченица. Бара трпение, внатрешна дисциплина и храброст да се признае дека првиот впечаток не е секогаш вистина. Затоа вистинскиот став не почнува со „јас мислам“, туку со прашањето: што навистина гледам?
Согледбата како дисциплина на вниманието
Согледбата не е обично гледање. Секој гледа, малкумина согледуваат. Да гледаш значи да примиш слика, збор, настан, гест, нечие лице, нечија постапка. Да согледаш значи да ја разбереш врската меѓу појавата и причината, меѓу видливото и скриеното, меѓу моментот и последицата. Гледањето е сетилно, согледбата е морална и умствена работа.
Затоа човек што брза да заземе став често не стои врз увид, туку врз импулс. Тој не ја проверил стварноста, туку ја ставил во веќе подготвена фиока. Ако некој мисли како него, го нарекува разумен. Ако некој му противречи, го прогласува за опасен, наивен или продаден. Така ставот станува бедем од кој човек не гледа подалеку, а не прозорец кон поширока вистина.
Во таа смисла согледбата е блиска до она што Panoptikum го разгледува во текстот „Јазик, мисла и манипулација“: кога зборовите се празнат, мислата станува лесна за водење. Човек што нема јасен јазик тешко може да има јасна согледба, а без јасна согледба секој став лесно се претвора во туѓа формула изговорена со сопствен глас.
Ставот не е тврдоглавост
Ставот е лична одговорност кон она што сме го разбрале. Тој не е инат, ниту маска, ниту потреба да се победи во разговор. Ставот е точка во која согледбата станува карактер. Човек може многу да знае, многу да чита, многу да набљудува, но ако никогаш не изгради став, неговото знаење останува удобно засолниште. Спротивно на тоа, човек може да има многу ставови, а да нема ни една проверена мисла зад нив.
Тука се отвора една од најважните разлики во современиот јавен и личен живот. Едно е да имаш мислење, друго е да имаш став. Мислењето може да биде моментално, наследено, позајмено од средината, добиено од медиумски шум или од лична повреда. Ставот бара внатрешна обработка. Тој мора да помине низ сомнеж, низ проверка, низ соочување со можноста дека не сме во право.
Философијата одамна го знае овој немир. Stanford Encyclopedia of Philosophy го објаснува верувањето како став кон нешто што го земаме како вистинито, а епистемологијата како поле што ја испитува природата на знаењето, оправдувањето и когнитивниот успех или промашување. Токму затоа човечкиот став не е само психолошка позиција; тој е и прашање на одговорност пред вистината, доказот и сопствената совест. Верувањето и епистемологијата не се далечни академски теми, туку секојдневна проверка на тоа зошто мислиме дека нешто е така.
Опасноста од позајмен став
Најлесно е да се има став во толпа. Тогаш човек не мора да мисли; доволно е да препознае која реченица ќе биде поздравена. Толпата му дава сигурност, јазик, непријател, понекогаш дури и чувство на морална надмоќ. Во таква средина ставот не се создава, туку се презема. Се носи како униформа.
Позајмениот став има една препознатлива особина: тој не поднесува прашања. Прашањето го доживува како напад затоа што нема корен во согледба, туку во припадност. Оној што навистина видел нешто може да разговара за тоа. Оној што само повторува, мора да се брани од разговорот. Затоа агресивноста често не е доказ за убеденост, туку симптом на несигурност.
Во личниот живот тоа се гледа во секојдневните судови за луѓето. Ги проценуваме според еден настан, една реченица, една грешка, една туѓа приказна. Во јавниот живот, истото станува уште поопасно: цели групи, идеи, професии и генерации се сведуваат на етикети. Наместо согледба имаме класификација, наместо став – лозинка.
Сомнежот како пат до поцврст став
Сомнежот не го слабее ставот. Го прочистува. Само став што поминал низ сомнеж може да биде зрел. Сè друго е или навика или страв. Човек што никогаш не се посомневал во сопствената позиција не знае дали стои на вистина или само на наследен комфор.
Сомнежот не треба да се меша со неодлучност. Неодлучниот човек избегнува избор. Сомничавиот ум во својата најдобра форма го одложува брзиот заклучок за да не му направи неправда на фактот. Тој не бега од ставот, туку бара ставот да има темел. Panoptikum во есејот „Сомнежот како достоинство на мислата“ ја отвора токму таа линија: сомнежот не е празна недоверба, туку дисциплина која ја брани мислата од лесна покорност.
Критичкото мислење, како што го објаснува Encyclopaedia Britannica, се потпира на промислено расудување и внимателно испитување на информациите. Но критичкото мислење не е ладна техника. Тоа е човечка навика да не се предадеме веднаш на најлесното објаснување, на најгласниот говорник или на најудобната верзија на стварноста. Критичкото мислење е потребно затоа што без него ставот станува само емотивна реакција со изглед на аргумент.
Кога согледбата станува дело
Најважниот миг не е кога човек ќе каже дека има став, туку кога ќе плати нешто за него. Не секогаш со голема жртва. Понекогаш цената е обична: да не премолчиш кога неправдата е удобна, да не повториш лага затоа што „сите така велат“, да не го уништиш другиот за да изгледаш доследен пред своите, да не ја издадеш сопствената согледба за малку мир.
Ставот без дејство лесно станува естетика на моралноста. Убаво звучи, добро изгледа, но не ја менува ниту личноста, ниту светот околу неа. Затоа вистинскиот став мора да има последица во однесувањето: во зборот што го избираме, во молкот што не го злоупотребуваме, во начинот на кој судиме, работиме, сакаме, воспитуваме, гласаме, простуваме или одбиваме.
Тука темата природно се допира со Panoptikum есејот „Промисленото дејствување е форма на човечка зрелост“. Да се дејствува промислено значи да не се дозволи поривот да ја замени личноста. Согледбата го отвора погледот, ставот го исправува човекот, а дејството покажува дали зад зборовите имало карактер.
Човекот меѓу виденото и изговореното
Во секој човек постои растојание меѓу она што го гледа и она што има храброст да го каже. Понекогаш тоа растојание е разумна претпазливост. Понекогаш е кукавичлук. Понекогаш е мудрост да се почека. Понекогаш е опасно одлагање. Зрелоста е во тоа да се препознае разликата.
Согледбата без став може да биде суптилна форма на бегство. Човек гледа, разбира, знае што се случува, но останува во безбедната зона на набљудувачот. Таквиот човек често се смета себеси за над ситуацијата, а всушност само не сака да биде допрен од неа. Ставот без согледба, пак, е поза. Тој изгледа цврсто, но нема длабочина. Првиот го губи достоинството преку молк, вториот преку брзина.
Затоа ни се потребни двете: согледба што не се задоволува со површина и став што не се плаши од одговорност. Panoptikum како уреднички простор го брани токму тоа право на јасна мисла и чесен збор, што е суштината на авторскиот став: да не се биде прв по секоја цена, туку точен, јасен и чесен кон читателот.
Ставот не треба да биде камен во раката, туку ’рбет во човекот. А согледбата не треба да биде бескрајно разгледување на светот од безбедна далечина, туку внатрешна подготовка за чесно присуство во него. Само тогаш мислата престанува да биде украс, а зборот престанува да биде поза. Човекот почнува да гледа, да разбира и да стои – не против секого, туку пред себе.
