Партиската прес-конференција одамна не е само настан. Таа е мал театар на контролиран говор: однапред напишан текст, однапред избран кадар, однапред поставена порака, однапред пресметана емоција. Сè што треба да направи медиумот е да ја вклучи камерата, да го пренесе цитатот и да го нарече тоа „покривање“. Токму тука почнува проблемот.

Медиумите треба сериозно да го преиспитаат „покривањето“ на партиските прес-конференции; затоа што во голем дел од случаите не станува збор ниту за прикриен, ниту за посреден маркетинг. Станува збор за соголен, па и угул гол бесплатен маркетинг. Партијата ја произведува пораката, медиумот ја дистрибуира, јавноста ја прима како информација. Во тој тријаголник најчесто исчезнува новинарството.

Кога пресот станува бесплатен рекламен простор

Партиската комуникација има легитимно место во јавниот живот. Политичките партии треба да зборуваат, да објаснуваат, да се бранат, да напаѓаат, да ветуваат и да бидат изложени на проверка. Прашањето не е дали тие смеат да организираат прес-конференции, туку дали медиумите мора да ги третираат како вести по автоматизам.

Веста не е тоа што некоја партија кажала нешто. Веста е дали тоа што го кажала е точно, релевантно, ново, проверливо и од јавен интерес. Без таа уредничка обработка медиумот не известува – тој емитува. Не посредува меѓу политиката и граѓанинот, туку станува продолжен кабел на партискиот звучник.

Во Македонија ова е особено видливо затоа што политичката сцена произведува пресови како фабрика: реакција на реакција, обвинување на обвинување, контраобвинување на демант, соопштение на соопштение. Во таков шум медиумот има само две можности: или да биде филтер или да биде цевка. Пречесто избира да биде цевка.

Проблемот не е во цитатот, туку во отсуството на уредник

Кога медиумот објавува партиска изјава без контекст, без проверка, без прашање и без дистанца, тој не прави „неутрално известување“. Тој ѝ подарува видливост на една политичка порака. И тоа не е мала работа. Видливоста е валута. Просторот е валута. Насловот е валута. Објавата на портал, минутажа во телевизиски дневник или пренос на социјални мрежи имаат пазарна вредност.

Затоа е лицемерно кога платеното политичко рекламирање се регулира, мери, пријавува и следи, а секојдневната партиска пропаганда која минува како „редовна прес-конференција“ се третира како обична информативна содржина. Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги има посебна регулатива, методологии и упатства за изборно медиумско претставување и платено политичко рекламирање, но уредничкиот проблем е поширок од изборниот календар: партискиот маркетинг не почнува на првиот ден од кампања и не завршува со изборниот молк. Регулативата на АВМУ и документите за изборно медиумско претставување го покажуваат формалниот дел од прашањето; секојдневната уредничка пракса го открива неговиот вистински обем.

Најголемата измама е во привидот на рамнотежа. Еден прес од власта, еден од опозицијата. Еден цитат од едните, еден од другите. Формално – баланс. Суштински – двојна доза маркетинг. Граѓанинот добива две реклами, не една вест.

Партиите одамна зборуваат како брендови

Современата партија не настапува само како политичка организација. Таа настапува како бренд со штаб, слоган, визуелен идентитет, таргетирана публика, емотивни клучеви и дневен ритам на пораки. Прес-конференцијата е само еден од производите во тој систем. Паралелно постојат кратки видеа, исечени цитати, графики, статуси, спонзорирани објави, „органски“ споделувања, партиски инфлуенсери и контролирани реакции.

Во таков амбиент медиумот не смее да се однесува како да е 1995. година и како секое партиско соопштение да е единствениот начин јавноста да дознае што мисли некоја партија. Партиите денес имаат сопствени канали. Имаат страници, профили, продукциски тимови и директен пристап до гласачите. Кога медиумот без уредничка причина само ја пренесува нивната порака, тој не ја информира јавноста за нешто што инаку би останало скриено; тој само ја зголемува дистрибуцијата на веќе произведена пропаганда.

Тука е разликата меѓу јавен интерес и партиски интерес. Јавен интерес е да се провери дали тврдењето е точно. Партиски интерес е тоа тврдење да се рашири што побрзо и што пошироко. Кога медиумот не ја прави разликата, тој престанува да биде медиум во демократска смисла и станува логистика.

Етиката не е украс, туку граница

Кодексот на новинарите на Македонија не постои за да стои како свечен документ на веб-страница. Тој постои за да ја потсетува професијата дека новинарството не е препраќање туѓи пораки, туку одговорност пред јавноста. Здружението на новинарите на Македонија го има поставено етичкиот кодекс како основна рамка за професионално постапување, а Советот за етика во медиумите на Македонија ја гради саморегулаторната улога токму врз таквите стандарди. Кодексот на новинарите на Македонија и работата на Советот за етика во медиумите на Македонија се важен потсетник дека јавниот интерес не се исцрпува со тоа што некој имал микрофон и партиско лого зад себе.

Но етиката овде не треба да се сфати како апстрактна лекција. Таа е многу практична. Пред да објави партиска прес-конференција, секоја редакција треба да си постави неколку едноставни прашања: што е новото, што е проверено, што е важно за граѓанинот, што е пропаганден вишок, што мора да се скрати, што мора да се контекстуализира, што мора да се оспори?

Ако нема одговор, нема вест. Има само партиски материјал кој бара бесплатен простор.

„Покривање“ не значи покорност

Зборот „покривање“ во медиумската практика често звучи технички, невино, професионално. Се покрива настан, прес, изјава, реакција. Но зад таа рутина се крие една опасна навика: да се третира секое организирано политичко говорење како настан што сам по себе заслужува внимание.

Новинарството не е должност да се биде присутен секаде каде што партијата поставила говорница. Уредувањето почнува токму со правото да се каже: ова не е доволно важно; ова е повторување; ова е непроверено тврдење; ова е напад без доказ; ова е маркетинг; ова не заслужува наслов.

Партиите сакаат ритам. Медиумите треба да имаат критериум. Партиите сакаат присуство. Медиумите треба да имаат дистанца. Партиите сакаат порака. Медиумите треба да имаат прашање.

Во спротивно, јавниот простор се претвора во партиски билборд кој некој друг го плаќа со довербата на публиката.

Што треба да прават медиумите

Решението не е медиумите да ги игнорираат партиите. Тоа би било и невозможно и погрешно. Решението е да престанат да им служат како бесплатни канали за дистрибуција.

Партиските прес-конференции треба да се третираат како суров материјал, не како готова вест. Изјавата треба да се провери, да се спореди со документи, да се стави во контекст, да се побара одговор од засегнатите, да се одвои факт од оценка, јавен интерес од партиска реторика. Насловот не смее да биде копија од партиската теза. Фотографијата не смее да биде некритичен визуелен плакат. Видеото не смее да биде целосен рекламeн спот со новинарска рамка.

Кога навистина има јавен интерес, медиумот треба да извести. Кога има манипулација, треба да ја именува. Кога има празна реторика, треба да ја скрати. Кога има маркетинг, треба да не го маскира како вест.

Ова е особено важно за порталите каде што брзината често ја јаде уредничката одговорност. Во трката за објава редакциите лесно стануваат сервис за партиски соопштенија. Така се губи разликата меѓу новинарски сајт и дигитална огласна табла.

Јавноста не бара повеќе пресови, туку повеќе смисла

Граѓанинот не е должен секој ден да се снаоѓа низ лавина од партиски вербални проектили. Тој не треба да биде изложен на непрекината кампања која медиумите ја препакуваат како дневна политика. Неговото право не е само да слушне што кажала партијата, туку да добие помош да разбере дали е тоа точно, важно и последично.

Тука лежи уредничката одговорност. Медиумот не е звучник, не е курир и не е протоколарен снимач на партиски настапи. Медиумот е институција на јавната смисла. Неговата работа е да одлучува што заслужува внимание, зошто заслужува внимание и како да биде објавено без да стане продолжение на туѓа пропагандна машинерија.

Затоа прашањето за партиските прес-конференции не е техничко. Тоа е прашање за достоинството на професијата. Ако медиумите продолжат да го нарекуваат „покривање“ она што во суштина е бесплатен партиски маркетинг, тогаш проблемот веќе не е само кај партиите. Проблемот е во редакциите кои доброволно ја предаваат сопствената уредничка моќ.

Партиите ќе продолжат да зборуваат. Тоа им е работа. Медиумите мора да одлучат дали ќе продолжат да им го држат мегафонот.