Треба да се знае сѐ за забите за да се знае како се чуваат, како траат и како не се губат предвреме. Забот не е само нешто што гризе. Тој е жива структура, тивок сведок на возраста, навиките, негрижата и дисциплината. И токму затоа, кога зборуваме за забите, не зборуваме само за насмевка. Зборуваме за здравје, за впечаток, за болка, за самодоверба и за она што човекот го носи во себе, а често го занемарува додека не почне да боли.
Од што навистина е составен забот
Ако сакаме да ги чуваме забите, прво мора да знаеме што чуваме. Секој заб има круна, врат и корен. Надворешниот дел на круната е покриен со цаклина – најтврдата супстанција во човечкото тело. Под неа е дентинот, кој ја сочинува најголемата маса на забот, а во внатрешноста е пулпата – мекото ткиво низ кое минуваат нерви и крвни садови. Коренот е обложен со цемент и преку околните ткива е зацврстен во вилицата. Тоа значи дека забот не е мртов камен, туку внимателно изграден систем што може долго да трае, но и брзо да пропаѓа ако се запостави.
За анатомијата на забот денес има многу јасни објаснувања, но чудно е колку луѓе и понатаму мислат дека забот е проста коска. Не е. И токму затоа секое оштетување на емајлот, секое воспаление на пулпата и секое повлекување на непцата има последици што не се само естетски.
Колку заби има човекот – и кога доаѓаат, а кога си одат
Човекот вообичаено има 20 млечни и до 32 постојани заби. Возрасниот човек, ако ги има и третите молари, има по 16 заби во горната и долната вилица. Според формата и функцијата, тие се секачи, песјаци, преткатници и катници. Забите на мудроста се последните катници и најчесто никнуваат во доцните тинејџерски или раните дваесетти години – а кај некои луѓе никогаш не никнуваат целосно. Млечните заби обично почнуваат да избиваат околу шестиот месец, а постојаните најчесто почнуваат да се појавуваат околу шестата година. Значи, устата не се менува еднаш – таа со години се преградува пред нашите очи.
Ако сакаш проверен ориентир за бројот и видовите на трајните заби и за нивното никнување, денешната стоматолошка литература е многу попрецизна од старите популарни текстови. Тоа е важно, затоа што околу забите кружат многу полуинформации што звучат уверливо, а не се баш точни.
Кариесот не почнува со дупка – почнува со навика
Најчестите проблеми не почнуваат драматично. Почнуваат тивко – со наслага, со шеќер, со киселини, со одложено миење, со едно „ќе биде“. Кариесот настанува кога бактериите во устата доаѓаат во контакт со шеќери и скроб и создаваат киселини што постепено ја деминерализираат цаклината. Ако ова се повторува често, забот почнува да попушта. Не одеднаш. Полека. Но сигурно.
Токму затоа кариесот не е само прашање на „лоши заби“, туку и прашање на дневен ритам. Колку често пиеш засладени пијалаци, дали грицкаш постојано, дали миеш темелно, дали чистиш меѓу забите, дали одиш на контрола пред да те оттурне болката. Забите речиси секогаш однапред предупредуваат. Проблемот е што човекот ги слуша дури кога веќе не може да спие.
Непцата се потценетата половина од приказната
Луѓето најчесто мислат на забите, а забораваат на непцата. А токму таму многу често почнува поголемиот проблем. Пародонталната болест е инфекција и воспаление на ткивата што ги држат забите на место. Почнува со крвавење, оток и црвенило, а ако се занемари, може да доведе до разлабавување и губење на забот. Значи, не е доволно забот да изгледа бел. Треба и потпората околу него да биде здрава.
Има уште нешто што мора да се каже без претерување: денес постои јасно документирана поврзаност меѓу пародонталната болест и поголем ризик од срцево-садови проблеми, но тоа не значи дека науката едноставно докажала директна причинско-последична врска од типот „не си ги миел забите, па затоа си добил инфаркт“. Врската е посложена, воспалителна и системска. Токму затоа е попаметно да се зборува точно, а не сензационалистички.
Ако сакаш прецизен извор, погледни што велат за пародонталната болест и што објаснува American Heart Association за нејзината врска со срцето. Таму нема евтини наслови – има мерка. А токму мерката најмногу му треба на овој тип текстови.
Што прави водата, а што прават соковите и шишињата
Старата теза дека секоја вода од шише е автоматски лоша за забите не е точна така како што често се прераскажува. Поточно е ова: ако човек претежно пие флаширана вода, можно е да не внесува оптимално количество флуор за заштита од кариес, затоа што не секоја флаширана вода има доволно флуор. Од друга страна, засладените и кисели пијалаци навистина го зголемуваат ризикот од оштетување на цаклината и развој на кариес. Значи, проблемот не е пластиката или лименката сама по себе – туку составот на тоа што го пиеме и колку често го пиеме.
Флашираната вода и флуорот се тема што треба да се чита внимателно, а не преку наслови. Исто така, флуоридираната вода останува една од најпроверените јавноздравствени мерки за намалување на кариесот. Кога на тоа ќе се додаде помалку шеќер и подобра хигиена, забите добиваат реална шанса да траат подолго.
Четкичката не е украс – таа има рок
Има нешто скоро смешно, а всушност тажно: многу луѓе внимателно купуваат паста, а забораваат дека и четкичката старее. Влакната се трошат, се виткаат, чистат полошо и почнуваат само да ја глумат својата функција. Современите препораки се едноставни – четкичката треба да се менува на секои 3 до 4 месеци, а и порано ако е видливо истрошена. Тоа не е маркетинг. Тоа е основна хигиена.
Токму затоа ми е симпатична идејата дека некој некаде се сетил да направи претплата за четкички за заби – како потсетник дека човекот често не ги заборава големите работи, туку малите, обичните, секојдневните. Во оригиналниот влезен текст има и такви анегдотски занимливости, кои тука ги задржувам како дух на текстот, а не како клучен факт врз кој треба да градиме медицински заклучоци.
Забите како симбол: сила, младост, страв, суета
Симболиката на забите е постара од стоматологијата. Во многу култури забите се поврзуваат со младоста, со силата, со говорот, со угледот и со агресијата. Во книжевноста тие се бисери, ѕвезди, град, острина, белина, но и знак на пропаѓање кога почнуваат да паѓаат. Тука забот веќе не е орган, туку метафора. Тело што зборува и кога молчи.
И тука има нешто важно: не мора секоја стара симболичка претстава да биде научна за да биде вистинита на друг начин. Кога народите во забите гледале младост, бес, тврдоглавост или достоинство, тие всушност гледале во човекот. Забите отсекогаш биле повеќе од анатомија. Биле јавна слика на внатрешна состојба. Можеби затоа загубениот заб никогаш не се доживува само како изгубено ткиво, туку како мал личен пораз.
Не, не е научно дека амбициозните луѓе имаат долги заби
Во влезниот текст стои и една духовита реченица – дека амбициозните луѓе имаат долги заби. Убава е како слика, но не и како научен факт. И тамам тука текстот станува најчовечки: меѓу прецизната медицина и старите верувања, човекот отсекогаш сакал на забите да им припише карактер. Да чита во нив повеќе отколку што тие можат да кажат. А можеби токму во тоа има нешто вистинско: забите навистина не ја мерат амбицијата, но ја откриваат грижата. А грижата секогаш кажува многу за човекот.
На крајот, забите се култура на грижа
Забите траат подолго кога човек ќе престане да мисли на нив само кога ќе заболат. Со редовно миење двапати дневно со флуоридна паста, со чистење меѓу забите, со помалку шеќер и со повеќе навремени контроли, устата може да остане мирна многу подолго. Не совршена – мирна. А тоа денес е повеќе од доволно.
Затоа забите не треба да се гледаат како нешто споредно. Тие не се само алатка за џвакање. Тие се дисциплина, здравје, навика, естетика, социјален впечаток и биографија што се гледа уште пред човек да проговори. А кога ќе почне да зборува, најчесто веќе е доцна да се прави дека не знаел.
