Секое дело започнува како можност. Пред да стане текст, слика, композиција или предмет, тоа постои како внатрешна претстава – почиста, послободна и речиси секогаш посовршена од она што подоцна ќе добие конечна форма. Токму затоа творецот ретко може да го гледа своето дело со истите очи со кои го гледа публиката. Другите го гледаат резултатот. Тој ја гледа и разликата меѓу замисленото и оствареното.
Во таа разлика се раѓа самокритиката.
Творецот знае каде се двоумел, каде попуштил, што избришал и што оставил иако не бил сосема сигурен. Ги памети сите верзии што никој друг никогаш нема да ги види. Затоа неговата строгост не произлегува само од незадоволство, туку од познавање. Тој го знае патот до делото, а токму патот најдобро ги открива неговите слабости.
Да се создава всушност значи да се живее со постојан внатрешен суд. Дали оваа реченица е точна? Дали оваа линија е потребна? Дали оваа идеја навистина има тежина или само ми се допаѓа затоа што е моја? Тоа се прашања кои не се гледаат во конечниот резултат, но токму тие го обликуваат.
Меѓу довербата и сомнежот
Без тој внатрешен отпор, творештвото лесно се претвора во самозадоволство. Авторот кој никогаш не се сомнева во себе престанува да го испитува сопствениот јазик, сопствените навики и сопствените решенија. А таму каде што исчезнува преиспитувањето, исчезнува и развојот. Токму оваа тензија меѓу увереноста и сомнежот е блиска до прашањето за творечкиот сомнеж – оној што не го уништува делото, туку го прочистува.
Сепак, самокритиката не е секогаш мудра. Понекогаш таа станува претерано строга и почнува да бара од делото нешто што ниедно дело не може да го исполни – совршенство. Тогаш творецот повеќе не ја поправа слабоста, туку се обидува да ја укине самата несовршеност. Тоа е невозможна задача.
Секоја творба носи траги од своето време, од искуството на авторот, од неговото знаење и ограничувања. Таа не е чиста идеја, туку обид идејата да добие форма. И можеби токму затоа вреди. Совршената замисла постои само во умот; делото е нејзина човечка верзија. Сродно на тоа е и прашањето за невидливиот свет на творецот – просторот во кој делото постои пред да стане видливо за другите.
Кога делото престанува да му припаѓа само на авторот
Во тој однос творецот често е неправеден кон себе. Публиката може да препознае вредност таму каде што тој гледа недостаток. Може да почувствува нешто што авторот воопшто не го планирал. Откако делото ќе излезе од приватниот простор на создавањето, тоа веќе не му припаѓа целосно на оној што го создал. Почнува да живее во туѓи читања, толкувања и искуства. Токму прашањето како едно уметничко дело добива значење преку толкувањето е една од постојаните теми на философијата на уметноста.
Тука се појавува една важна граница: авторот го познава потеклото на делото, но не и сите негови можни значења. Тоа е причината зошто најстрогиот критичар не мора да биде и најточниот. Блискоста со сопствената творба дава длабоко разбирање, но понекогаш ја одзема дистанцата. Творецот може да биде опседнат со мала слабост што публиката воопшто не ја забележува, а да не ја согледа силата на нешто што му дошло природно.
Сепак, без тој внатрешен суд веројатно не би постоело сериозно творештво. Незадоволството од напишаното го води писателот кон следниот текст. Незадоволството од формата го враќа сликарот кон платното. Нешто што не било кажано доволно добро еднаш, повторно бара свој израз.
Во таа смисла самокритиката не е спротивност на создавањето. Таа е негово продолжение.
Несовршеноста како човечка мерка
Најтешкиот момент доаѓа кога авторот мора да престане. Да прифати дека делото нема да стане онаа совршена верзија што некогаш ја носел во себе. Да го остави такво какво што е – со неговите сили, пропусти и недоречености. Токму тука творештвото се допира со едно пошироко човечко искуство.
Човекот постојано живее меѓу она што сакал да биде и она што успеал да стане, меѓу намерите и последиците, меѓу замислениот и проживеаниот живот. Како што делото никогаш целосно не се совпаѓа со неговата првична замисла, така ни човекот никогаш сосема не се совпаѓа со сопствената претстава за себе.
Можеби затоа самокритиката на творецот е само една форма на подлабокото човечко незадоволство од сопствената конечност. Создаваме затоа што чувствуваме дека нешто може да биде кажано, оформено, спасено од минливоста. Потоа, кога ќе го видиме создаденото пред себе, повторно ја забележуваме границата. Делото сведочи и за нашата моќ и за нашето ограничување.
Во тоа има нешто парадоксално. Токму несовршеноста што творецот сака да ја отстрани му дава на делото човечки белег. Совршеното не би оставило простор за толкување, за дополнување, за туѓо искуство. Она што е сосема затворено во себе не бара друг поглед. Живото дело, напротив, остава празнини во кои може да влезе некој друг. Во херменевтичката естетика токму оваа средба меѓу делото и оној што го восприма се разбира како процес во кој значењето не е едноставно заклучено еднаш засекогаш.
Творецот не е последниот судија
Затоа зрелоста на творецот не е во конечното помирување со сопствената работа, ниту во трајното незадоволство од неа. Таа е во прифаќањето дека делото мора во еден миг да престане да биде продолжение на неговата волја. Додека го создава, тој има власт над него. Кога ќе го пушти во светот, таа власт завршува. Од тој миг делото почнува да значи и нешто што неговиот автор никогаш не го предвидел.
Творецот е најголем критичар на своето дело затоа што ја знае неговата невидлива историја, сите пропуштени можности и сите патишта по кои можело да тргне. Но можеби токму затоа не може да биде негов последен судија. Последната смисла никогаш не останува во рацете на оној што ја започнал.
И тука е можеби најдлабоката противречност на создавањето: човек создава нешто свое за еден ден тоа да може да постои без него. Делото станува навистина завршено не кога авторот повеќе нема што да му додаде, туку кога прифаќа дека повеќе нема право да му одредува смисла.
Во тој миг критиката замолчува, а започнува животот на делото.
