Кога ќе кажеме мозок, всушност зборуваме за она најинтимното во нас. За местото каде што не се раѓаат само мислите, туку и стравовите, сеќавањата, одлуките, импулсите, нежноста, гневот, желбата да оттурнеме нешто од себе или да му пријдеме. Тој не е само орган. Тој е тивок команден центар на нашиот внатрешен свет и најсложениот систем што човекот досега успеал да го проучува. Ние преку него гледаме, разбираме, чувствуваме и го составуваме светот околу нас, а тој истовремено постојано го составува и светот во нас.

Во старите популарни претстави често се велеше дека мозокот има повеќе од 10 милијарди клетки. Денес веќе знаеме дека сликата е многу поголема и многу посложена. Современите процени зборуваат за околу 86 милијарди нервни клетки, односно неврони, кои преку огромни мрежи разменуваат сигнали и овозможуваат да постои сето она што го нарекуваме човечко искуство. Ако сакаш тука да ставиш надворешен линк, логична хиперлинкувана фраза е околу 86 милијарди нервни клетки.

Мал по тежина, огромен по значење

Кај возрасен човек мозокот најчесто тежи околу 1,3 до 1,4 килограми. Но тука завршува секоја проста математика. Интелектот, креативноста и длабочината на една личност не се мерат ниту со грамови, ниту со волумен. Тоа одамна ни е јасно. Иако мозокот сочинува само околу 2 проценти од телесната маса, тој троши приближно 20 проценти од енергијата на телото во мирување. Тоа не е мала ситница, туку показател колку е скапо, во биолошка смисла, да се биде свесно и мислечко суштество. Ако сакаш да го поткрепиш токму овој дел, добра фраза за линк е троши приближно 20 проценти од енергијата.

Токму затоа истражувањето на мозокот денес не е само работа на медицината. Тоа е простор каде што се среќаваат биологијата, психологијата, физиката, информатиката, математиката и филозофијата. Секој од тие пристапи отвора по едно ново прозорче кон старото прашање: како од електрични и хемиски процеси се раѓа чувство, мисла, одлука, па дури и свест за самите себе?

Не е само маса – туку прецизна организација

Мозокот е дел од централниот нервен систем и кај ’рбетниците е сместен во черепот. Неговото нервно ткиво грубо се разликува на сива и бела маса. Сивата маса е поврзана главно со телата на нервните клетки и со обработката на информации, а белата со нервните патишта што ги поврзуваат различните региони. Тоа значи дека мозокот не е хаотична биолошка грутка, туку архитектура на постојано поврзување.

Кај човекот највпечатлив е големиот мозок, поделен на две хемисфери, поврзани со corpus callosum. Неговата површина е набрана и токму тие набори не се случајни. Така во ограничен простор се добива многу поголема функционална површина. Мозочната кора, односно cortex, е надворешниот слој на големиот мозок и во просек е дебела неколку милиметри – приближно од 1 до 4,5 мм, зависно од регионот. Тука се одвиваат најсложените процеси: перцепција, јазик, планирање, движење, поврзување, заклучување. За овој дел може природно да се вметне линк на фразата мозочната кора.

Каде завршува рефлексот, а почнува личноста

Во мозокот нема изолирани острови. Има центри, има специјализирани региони, но тие не живеат одделно. Моторните, сензорните и асоцијативните зони непрестајно соработуваат. Затоа ниедна мисла не е само мисла, туку и трага од претходно искуство, од емоција, од телесна состојба, од сеќавање. Еден впечаток повлекува друг, една слика отвора друга, и дури тогаш се создава нешто што личи на целина. Мене токму тука мозокот ми станува најинтересен – не само како биолошки механизам, туку како место каде што се врзуваат расфрланите делови од нашиот внатрешен живот.

Филогенетски постарите структури, вклучително и лимбичкиот систем, се тесно поврзани со емоциите, помнењето и мотивацијата. Мозочното стебло, пак, ги регулира оние основни функции без кои воопшто не би имало простор за ниедна возвишена мисла – дишење, срцев ритам, крвен притисок, голтање, будност. Колку и да сакаме човекот да го сведеме на разум, мозокот секогаш нè потсетува дека и најапстрактната мисла стои врз една длабока, телесна, биолошка основа.

Таламус, хипоталамус, малиот мозок – тивките регулатори

Некои делови од мозокот ретко се спомнуваат во секојдневниот говор, а без нив нашето функционирање би било распаднато. Таламусот е важна раскрсница за сензорните информации и за нивното понатамошно насочување. Хипоталамусот учествува во регулацијата на температурата, гладта, жедта, спиењето, хормоналната рамнотежа и низа автоматски процеси што обично ги земаме здраво за готово. Малиот мозок, иако често неправедно се сведува само на рамнотежа, има клучна улога во координацијата, прецизноста и усогласувањето на движењата. Со други зборови, она што нам ни изгледа како едноставен гест, за мозокот е извонредно сложена оркестрација.

Како воопшто гледаме што прави мозокот

Една од причините зошто денес знаеме повеќе отколку порано е развојот на современи техники за набљудување на мозочната активност. Особено значајна е функционалната магнетна резонанца – fMRI, која овозможува неинвазивно следење на промени поврзани со мозочната активност преку промени во протокот и оксигенацијата на крвта. Тоа не значи дека мозокот ни ги откри сите тајни. Напротив. Само значи дека денес можеме попрецизно да ги следиме неговите траги. Ако овде сакаш релевантен извор, најприродна фраза за линк е функционалната магнетна резонанца – fMRI.

Хемијата на расположението, движењето и страдањето

Мозокот не работи само со електрични сигнали, туку и со хемиски гласници – невротрансмитери. Тука мора да бидеме попрецизни отколку што обично сме во популарните текстови. Допаминот, серотонинот, норадреналинот, ацетилхолинот и ГАБА не се едноставно поделени на „добри“ и „лоши“, ниту на „возбудувачки“ и „смирувачки“ во некоја груба, конечна смисла. Нивната улога зависи од мрежите, рецепторите и контекстот во кој дејствуваат. Но јасно е едно: без нив нема расположение, нема мотивација, нема учење, нема контрола на движењата, нема чувство на награда, па ни чувство на внатрешна стабилност.

Токму затоа нарушувањата во овие сложени системи можат да бидат поврзани со сериозни невролошки и психијатриски состојби. Кај Паркинсоновата болест, на пример, суштински е нарушен допаминскиот систем. Алцхајмеровата болест, пак, е поврзана со постепени дегенеративни процеси и патолошки белковински наслаги во мозокот. Кога ќе го видиме тоа, станува јасно дека мозокот не е само седиште на нашата слобода, туку и на нашата кршливост.

И што, всушност, учиме кога зборуваме за мозокот

Колку повеќе учиме за мозокот, толку помалку имаме право да зборуваме површно за човекот. Бидејќи зад секоја реакција, секој избор, секој страв, секоја навика, секоја нежност и секоја заблуда стои еден неверојатно сложен систем што постојано обработува, споредува, памети, предвидува и реагира. Мозокот не е само орган што ни помага да живееме. Тој е местото каде што животот станува искуство, а искуството – лична приказна. И можеби токму затоа толку нè привлекува: затоа што, кога зборуваме за мозокот, на крајот секогаш зборуваме и за самите себе.