Тројанскиот коњ не е само една од најпознатите слики што ни ги оставила античката митологија. Тој е трајна метафора за измамата што доброволно ја внесуваме во сопствениот дом, за опасноста што се претставува како подарок и за поразот што започнува во мигот кога претпазливоста ќе биде прогласена за непотребен страв.
Во политиката Тројанскиот коњ не доаѓа со тропот на непријателска коњица. Тој пристигнува свечено, украсен со ветувања, придружуван од говори за спас, обнова, единство, правда и иднина. Граѓаните сами му ги отвораат градските порти.
Токму затоа политичкиот Тројански коњ е поопасен од отворениот противник. Против непријателот што го препознаваме можеме да се браниме. Но како да се браниме од оној што ни се претставува како пријател, заштитник, реформатор или патриот? Како да го препознаеме нападот кога тој е завиткан во јазикот на надежта? И што се случува кога ќе откриеме дека во дрвената утроба на политичкиот подарок биле скриени туѓи интереси, лични амбиции, коруптивни мрежи и механизми за освојување на државата?
Подарокот пред портите
Во античкото предание Грците по долгата и неуспешна опсада на Троја оставаат огромен дрвен коњ пред градските ѕидини. Тројанците го толкуваат како знак на победата и како жртвен дар. Наместо да го уништат или барем внимателно да го испитаат, тие го внесуваат во градот. Во неговата внатрешност се кријат војници кои во текот на ноќта излегуваат и ги отвораат портите за грчката војска.
Суштината на приказната не е само во лукавството на напаѓачот. Таа е и во самозалажувањето на нападнатиот. Троја не паѓа затоа што била воено немоќна. Напротив, нејзините ѕидини ја издржале долгогодишната опсада. Таа паѓа затоа што престанала да се сомнева токму во моментот кога сомнежот бил најпотребен. Желбата да се поверува во победата станала посилна од должноста да се провери вистината.
Истото се случува и во политиката. Општествата ретко се освојуваат само со сила. Многу почесто се освојуваат преку нивните надежи, стравови и разочарувања. Политичкиот манипулатор не им се спротивставува на желбите на граѓаните — тој ги присвојува.
Не им вели дека ќе ја укине слободата, туку дека ќе воспостави ред. Не најавува партизација, туку професионализација. Не ветува лична власт, туку национално единство. Не зборува за контрола врз институциите, туку за нивна ефикасност.
Зборовите остануваат демократски, но нивната содржина постепено се празни.
Ветувањето како политичко оружје
Секој изборен процес е простор на ветувања. Без ветување нема политика, затоа што политиката секогаш се обраќа кон иднината. Но постои суштинска разлика меѓу програмата што може да се проверува и ветувањето создадено само за да ја отвори вратата на власта.
Политичкиот Тројански коњ најчесто се гради од зборови што никој разумен човек не би можел да ги отфрли: правда, достоинство, еднаквост, европска иднина, економски развој, национално единство и борба против корупцијата. Проблемот не е во тие поими, туку во можноста нивната благородност да биде употребена како покритие за спротивни намери.
Зборот „реформа“ може да ја прикрие замената на едни партиски кадри со други. „Стабилноста“ може да стане изговор за задушување на критиката. „Државниот интерес“ може да биде претворен во завеса зад која се склучуваат лични и деловни договори. „Волјата на народот“ може да биде сведена на волјата на еден лидер, додека секој што размислува поинаку ќе биде означен како предавник, непријател или пречка.
Тогаш политичкиот јазик повеќе не служи за објаснување на стварноста, туку за нејзино прикривање. Ветувањата не се патоказ, туку мамка. Изборната победа не е почеток на одговорноста, туку момент кога скриената содржина на политичкиот коњ почнува да излегува на виделина.
Кој е скриен во коњот?
Во политичкиот Тројански коњ не мора секогаш да бидат скриени луѓе. Понекогаш во него се скриени интереси, зависности, долгови и однапред договорени услуги. Јавноста гледа кандидат, партија или коалиција, но зад нив може да стојат финансиски центри, бизнис-групи, медиумски сопственици, надворешни влијанија или неформални структури што не учествувале на изборите, а сепак очекуваат дел од власта.
Граѓанинот гласа за политичка програма, но подоцна открива дека вистинската програма никогаш не била јавно објавена. Таа постоела во приватните договори, во предизборните задолжувања и во ветувањата дадени зад затворени врати. Формално, власта ја освоиле избраните претставници. Практично, низ портите влегле и оние што никој не ги избрал.
Оттука започнува процесот на заробување на државата. Институциите остануваат на своите места, нивните згради се исти, законите формално важат, а службениците продолжуваат да доаѓаат на работа. Но вистинската моќ се преместува во партиските штабови, кабинетите, деловните кругови и неформалните мрежи.
Судството станува внимателно кон моќните, администрацијата послушна кон партијата, јавните претпријатија резервоар за награди, а буџетот средство за купување лојалност.
Демократската фасада останува осветлена, но зад неа веќе се одвива тивка окупација.
Тројанскиот коњ на партизацијата
Еден од најчестите облици на политичка измама е ветувањето за професионална и независна администрација. Речиси секоја партија што се бори за власт ветува дека ќе стави крај на партиските вработувања. Но штом ќе ги отвори портите на институциите, во нив внесува нови списоци, нови директори, нови советници и нови послушници.
Партизацијата е Тројански коњ затоа што се претставува како потреба за „кадровско освежување“. Во почетокот се сменуваат само раководните лица. Потоа доаѓаат нивните заменици, советници и соработници. На крајот, професионалната способност се заменува со политичка подобност, а институционалната меморија со партиска дисциплина.
Таквата држава постепено ја губи способноста да дејствува во интерес на граѓаните. Таа станува силна кон слабите и слаба кон моќните. Обичниот човек мора да ги почитува сите процедури, додека политички поврзаниот секогаш наоѓа споредна врата. Законите стануваат строги кога треба да се казни беспомошниот, а растегливи кога треба да се заштити привилегираниот.
Најголемата штета не е само во неправедните вработувања. Подлабоката последица е уништувањето на довербата дека знаењето, трудот и чесноста воопшто имаат смисла. Кога младите ќе сфатат дека способноста не е доволна без партиска книшка или влијателен покровител, државата го губи најскапоцениот капитал — вербата на сопствените граѓани дека во неа може достоинствено да се живее.
Сојузникот што ја отвора портата
Тројанскиот коњ во власта не мора да биде опозиционер, надворешен фактор или таен непријател. Често тој е коалициски партнер, советник, министер или висок функционер што формално припаѓа на власта, а суштински работи за сопствена агенда.
Во политиката сојузништвата ретко се создаваат само врз основа на принципи. Тие понекогаш се производ на нужност, математичко мнозинство или поделба на привилегиите. Кога коалицијата нема заедничка вредносна основа, секој партнер ја доживува државата како територија од која треба да го извлече својот дел. Министерствата се делат како феуди, директорските места како награди, а јавните ресурси како плен.
Во таквата власт нема вистинско единство. Постојат само привремени примирја меѓу различни интереси. Секој партнер е потенцијален Тројански коњ за другиот: формално ја брани владата, а во нејзината внатрешност создава паралелен центар на моќ. Јавно ја поддржува заедничката политика, а тајно го подготвува моментот кога ќе се повлече, ќе ја условува или ќе ја урне.
Уште поопасен е функционерот што преку власта работи против самата држава. Тој може да биде избран да го штити јавниот интерес, а всушност да обезбедува привилегии за приватни компании. Може да раководи со институција чија задача е контролата, а да ја претвори во заштитник на оние што треба да ги контролира. Може да ја брани државата во говорите, а да ја распродава во одлуките.
Предавството во политиката ретко изгледа како предавство. Најчесто е потпишано, архивирано и прогласено за законито.
Корупцијата како внатрешна војска
Корупцијата не е само земање поткуп. Таа е систем на заемна зависност во кој јавната функција станува приватна сопственост. Нејзината најопасна форма не се гледа во пликот под масата, туку во создавањето мрежа што ги поврзува политиката, бизнисот, администрацијата, правосудството и медиумите.
Таквата мрежа е војската скриена во политичкиот Тројански коњ. Таа не излегува одеднаш. Најнапред се релативизира еден судир на интереси. Потоа се оправдува едно сомнително вработување. Следуваат тендер со однапред познат победник, закон приспособен на конкретна компанија, премолчена злоупотреба и селективна истрага. Поединечните отстапувања се претвораат во правило, а правилото во систем.
Кога корупцијата целосно ќе се институционализира, повеќе не е потребно секому да му се наредува што треба да направи. Луѓето сами го учат механизмот. Знаат кои теми не треба да ги отвораат, чии имиња не треба да ги споменуваат, кои случаи треба да ги забават и кога законот треба да го толкуваат „флексибилно“. Стравот и интересот ја заменуваат писмената наредба.
На тој начин системот продолжува да работи дури и кога неговите создавачи не се присутни. Тројанскиот коњ повеќе не е предмет внесен во државата — тој станува самата држава.
Медиумскиот Тројански коњ
Ниту една современа политичка измама не може да биде долгорочно успешна без контрола врз перцепцијата. Власта не е целосна ако управува само со институциите; таа настојува да управува и со толкувањето на стварноста.
Медиумскиот Тројански коњ влегува во јавниот простор како професионално информирање, а во себе носи пропаганда. Не мора секогаш да лаже директно. Доволно е селективно да избира што ќе биде видливо, а што ќе остане скриено. Може да објави точен податок, но да го лиши од контекст. Може да ја пренесе изјавата на власта како неоспорен факт, а критичкото мислење како злонамерен напад. Може секој неуспех да го претстави како наследен проблем, а секоја ситна активност како историски успех.
Најсовршената пропаганда не го убедува граѓанинот дека црното е бело. Таа го заморува до степен повеќе да не сака да прави разлика меѓу нив. Го потопува во толкава количина информации, меѓусебни обвинувања, скандали и полуистини, што вистината почнува да изгледа недостижна. Тогаш човекот се повлекува во рамнодушноста и вели дека „сите се исти“.
Токму таа реченица е една од најголемите победи на манипулативната власт. Ако сите се исти, тогаш никој не е особено виновен. Ако вистината не може да се дознае, тогаш нема смисла да се бара одговорност. Ако политиката е неизбежно валкана, тогаш граѓанинот нема причина да учествува во неа.
Портите остануваат отворени не затоа што луѓето веруваат, туку затоа што повеќе не веруваат во ништо.
Патриотизмот како политичка маска
Особено моќен Тројански коњ е злоупотребениот патриотизам. Љубовта кон татковината е природно и достоинствено чувство, но токму поради нејзината емоционална сила таа лесно може да биде претворена во средство за политичка мобилизација.
Кога власта нема резултати, таа често произведува непријатели. Кога не може да обезбеди правда, зборува за загрозено национално единство. Кога економијата слабее, се засилува реториката за историските неправди. Кога корупцијата станува премногу видлива, критичарите се прогласуваат за луѓе што ѝ нанесуваат штета на државата.
Но државата и власта не се исто. Владата е привремена, државата е заедничка. Критиката на власта не е напад врз татковината. Напротив, во демократско општество таа може да биде еден од најодговорните облици на патриотизам. Оној што ги посочува слабостите на институциите не мора да ја мрази државата; можеби одбива да ја остави во рацете на оние што ја користат.
Политичарот што се претставува како единствен чувар на нацијата веќе ја носи во себе опасноста од авторитарност. Ако само тој ја претставува државата, тогаш секој негов противник станува противник на државата. Ако лидерот се поистовети со народот, тогаш изборите се претвораат во ритуал на лојалност, а не во проверка на власта.
Така патриотизмот, внесен како светол симбол, може да стане темна просторија во која се кријат поделбата, стравот и личната власт.
Реформаторот што го заробува системот
Најопасниот Тројански коњ не е политичарот за кого сите знаат дека е корумпиран или авторитарен. Него општеството барем може да го препознае. Поопасен е оној што доаѓа како реформатор и ја користи потребата од промени за да ја концентрира моќта.
Институциите навистина можат да бидат бавни, неефикасни и бирократизирани. Но решението за нивната слабост не е нивно потчинување на еден човек. Кога лидерот тврди дека само тој може да го надмине системот, тој обично не го поправа, туку го заменува со себе. Наместо независни процедури добиваме лични одлуки; наместо правила — исклучоци; наместо институционална одговорност — култ кон ефикасноста на водачот.
На почетокот тоа може да изгледа привлечно. Одлуките се носат побрзо, отпорот се совладува, а сложените проблеми се претставуваат како едноставни. Но цената на таквата „ефикасност“ станува видлива подоцна. Кога системот зависи од волјата на еден центар, граѓаните немаат заштита од неговите грешки, каприци и интереси.
Демократијата понекогаш е бавна затоа што слободата бара расправа, контрола и ограничување на моќта. Брзината не е секогаш доказ за способност. Понекогаш е доказ дека повеќе нема кој да каже „не“.
Опозицијата како Тројански коњ
И опозицијата може да биде Тројански коњ во демократијата. Таа формално може да ја критикува власта, а суштински да го прифаќа истиот систем на привилегии. Може гласно да ги осудува злоупотребите, но само затоа што самата во тој момент нема пристап до нив. Може да бара правда не за да воспостави принцип, туку за да изврши одмазда.
Лажната опозиција е корисна за секоја недемократска власт. Таа создава привид на политички натпревар, учествува во однапред ограничена расправа и повремено произведува контролирани конфликти. Но никогаш не ги допира темелите на системот, бидејќи и самата очекува еден ден да ги наследи. Во таква политичка култура власта и опозицијата не се судираат околу принципите, туку околу управувањето со истиот плен. Кога ќе ги сменат местата, новата власт ги повторува постапките што ги осудувала, а поранешната власт одеднаш станува бранител на слободата, правдата и институциите.
Овој круг е можен затоа што политичките елити, и покрај јавните судири, често споделуваат една премолчена согласност: системот не треба суштински да се промени, туку само да се преземе.
Тогаш и изборите можат да се претворат во Тројански коњ — демократска форма низ која се обновува недемократската содржина.
Граѓанинот меѓу надежта и соучесништвото
Би било лесно целата вина да им се припише на политичарите. Но митот за Тројанскиот коњ нè потсетува дека измамата не успева без некаква слабост во оној што е измамен. Тоа не значи дека жртвата е еднакво виновна со манипулаторот, туку дека секое општество мора да ги испита сопствените навики, стравови и заблуди.
Политичкиот клиентелизам не постои само затоа што власта нуди услуги. Тој опстојува и затоа што дел од граѓаните се согласуваат правата да ги заменат со привилегии. Некој бара вработување преку партијата, друг простување казна, трет тендер, а четврти дозвола добиена преку врски. Секој поединечен договор може да изгледа мал, но заедно создаваат систем во кој граѓанинот повеќе не бара институциите да бидат праведни — бара неправдата да работи во негова корист.
Така Тројанскиот коњ не стои само во владината зграда. Тој е присутен и во секојдневната подготвеност да се премолчи туѓата неправда во замена за лична корист. Во убедувањето дека корупцијата е неприфатлива само кога од неа профитира некој друг. Во гласањето засновано на услуга, роднинство, страв или омраза, наместо на одговорност и јавен интерес.
Власта не се одржува само преку насилство или пропаганда. Таа се одржува и преку малите соучесништва на луѓето што веруваат дека го надмудриле системот, а всушност го хранат.
Демократијата не паѓа секогаш со удар
Постои романтична и опасна претстава дека демократијата исчезнува одеднаш: со државен удар, тенкови на улиците, укинување на парламентот и апсење на противниците. Но современите демократии многу почесто се празнат постепено и законски.
Најнапред се релативизира еден принцип. Потоа се менува една процедура. Се поставува „наш човек“ во една контролна институција. Се врши притисок врз еден новинар. Се дискредитира еден судија. Се носи закон по скратена постапка. Се создава една вонредна состојба што никогаш сосема не завршува. Ниту еден од овие чекори одделно не изгледа доволен за тревога. Но нивното натрупување создава нов политички поредок. Избори и натаму има, но натпреварот не е рамноправен. Медиуми постојат, но критичките се финансиски задушени. Судови работат, но правдата е селективна. Парламентот заседава, но одлуките се носат на друго место.
Тоа е современата верзија на Троја: ѕидините формално стојат, но портите се контролирани од луѓето што излегле од коњот.
Како се препознава политичкиот Тројански коњ?
Не постои непогрешлива постапка со која однапред може да се открие секоја политичка измама. Сепак, постојат знаци што бараат зголемена претпазливост:
- Огромни ветувања без јасен план. Колку е ветувањето повозвишено, а механизмот понејасен, толку е поголема можноста неговата вистинска цел да биде само освојување на власта.
- Барање доверба без контрола. Чесниот политичар не се плаши од независни институции, критички медиуми, јавни прашања и транспарентни процедури.
- Постојано производство на непријатели. Власта што не може да опстане без поделби веројатно нема позитивна содржина со која би ги обединила граѓаните.
- Несогласување меѓу зборовите и постапките. Политичарот не треба да се оценува според тоа колку често зборува за народот, туку според начинот на кој располага со јавните средства.
- Замена на расудувањето со лојалност. Во мигот кога прашањето „дали ова е правилно?“ ќе биде заменето со „дали ова е наше?“, Тројанскиот коњ веќе е пред портите.
Институциите како градски ѕидини
Најдобрата заштита од политичкиот Тројански коњ не е потрагата по совршен лидер. Совршени лидери нема. Заштитата е во институциите што не зависат од личната доблест на оној што моментално владее.
Поделбата на власта, независното судство, професионалната администрација, слободните медиуми, јавниот надзор и активното граѓанство не се бирократски украси. Тие се бедемите на демократскиот град. Нивната задача не е да ја спречат секоја грешка, туку да не дозволат една грешка, една измама или една амбиција да го освои целиот систем.
Но ѕидините не се доволни ако чуварите се корумпирани, исплашени или рамнодушни. Законите сами не се бранат. Потребни се луѓе што ќе одбијат незаконска наредба, судии што нема да се поклонат пред моќта, новинари што нема да молчат, службеници што ќе го штитат јавниот интерес и граѓани што нема да ја продаваат слободата за ситна корист.
Демократијата не зависи само од добрите правила, туку и од карактерот на оние што ги применуваат.
Најопасниот коњ е оној во нас
Политичкиот Тројански коњ има и една подлабока, човечка димензија. Тој не е само надворешна измама. Понекогаш е создаден од нашата потреба да веруваме во лесни решенија, силни спасители и конечни победи.
Сакаме некој да ни каже дека проблемите се едноставни, дека виновникот е само еден и дека доволно е тој да биде отстранет за сè да се поправи. Сакаме политиката да ни понуди чиста поделба меѓу добрите и лошите, меѓу патриотите и предавниците, меѓу народот и неговите непријатели.
Но стварноста е посложена. Институционалната обнова е бавна, правдата бара истрајност, а демократијата подразбира компромис без откажување од принципите. Токму нашата нетрпеливост го повикува измамникот. Тој ветува дека ќе го прескокне долгиот пат и ќе нè однесе директно до целта. Бара само да му ја отвориме портата и привремено да не поставуваме прашања. Но во политиката привременото откажување од слободата лесно станува трајна навика на покорност.
Најопасниот Тројански коњ, затоа, не е оној што непријателот го остава пред градот. Тоа е нашата подготвеност да го внесеме внатре затоа што премногу наликува на остварување на нашите желби.
Кога коњот веќе е во градот
Што може да направи едно општество кога ќе сфати дека измамата веќе е внесена во институциите?
Првиот чекор е да ја именува стварноста. Системот на злоупотреба секогаш настојува поединечните случаи да ги прикаже како случајности. Затоа е неопходно да се открие врската меѓу партиското вработување, контролираниот тендер, политичкиот притисок, медиумската кампања и селективната правда.
Вториот чекор е обновување на јавната одговорност. Не е доволно да се смени власта ако останат истите механизми. Новите луѓе во стар, корумпиран систем брзо можат да ги усвојат неговите навики. Потребни се проверливи процедури, независни контроли, транспарентност на јавните пари и реални санкции.
Третиот чекор е одбивање на политичката амнезија. Општеството што постојано заборава е осудено да го внесува истиот коњ под различни бои. Одговорноста не смее да завршува со изборниот пораз. Злоупотребата на власта мора да има правна и политичка цена.
Конечно, потребна е култура во која сомнежот не се смета за предавство. Демократскиот граѓанин не е оној што никому не верува, туку оној што довербата ја придружува со проверка. Тој не ја мрази власта, туку знае дека секоја власт, колку и да е добронамерна, мора да биде ограничена.
Портите на слободата
Троја не била победена само од грчката итрина. Таа била победена и од сопствената заслепеност. Нејзините жители го славеле крајот на опасноста токму кога опасноста веќе се наоѓала меѓу нив. Тоа е трајната политичка поука на Тројанскиот коњ.
Власта ретко доаѓа отворено да каже дека сака да биде неконтролирана. Таа бара повеќе овластувања за да нè заштити, повеќе послушност за да биде ефикасна и помалку критика за да го зачува единството. Секое од тие барања може да звучи разумно. Но кога ќе се соберат, можат да создадат поредок во кој граѓанинот има право да избира, а нема моќ да контролира; има слобода да зборува, но нема кој да го слушне; има закони, но нема еднаква правда.
Политичкиот Тројански коњ никогаш не изгледа опасно додека стои пред портите. Неговата надворешност мора да биде убава, свечена и привлечна — инаку никој не би го внел. Затоа демократијата бара повеќе од надеж. Таа бара паметење, знаење, сомнеж и граѓанска храброст.
Не е доволно да прашаме кој ни го носи подарокот. Треба да прашаме што има во него, кому му користи, кој ќе ја плати неговата цена и зошто толку упорно нè убедуваат дека не смееме да се сомневаме.
Слободата не исчезнува само кога некој насилно ќе ги урне градските порти. Понекогаш исчезнува во свечена ноќ, со аплауз и музика, додека самите ја внесуваме опасноста во средиштето на градот — убедени дека ја славиме сопствената победа.
