Денеска од изутрината жештината се чувствува насекаде. Метеоролошкото предупредување најави дневни температури над 33 степени низ цела Македонија, а во делови од земјата и над 40 степени, со високи температури и во текот на ноќта. Во такви услови опасноста не започнува со пад на улица. Таа често доаѓа потивко – со сува уста, чуден замор, главоболка, вртоглавица или чувство дека телото повеќе не може да се разлади.
Токму затоа топлотниот бран треба да се чита како здравствено предупредување, а не како обична летна прогноза. Институтот за јавно здравје апелира граѓаните да го избегнуваат директното сонце и напорните активности меѓу 11 и 17 часот, да внесуваат течности во текот на целиот ден и навреме да ги препознаат симптомите на прегревање. Најважната информација, сепак, не е само како да се заштитиме себеси, туку и како да реагираме кога некој покрај нас почнува да ја губи битката со жештината.
Кога телото веќе не успева да се разлади
Човечкото тело постојано произведува топлина и се обидува да ја ослободи преку потење, дишење и циркулација на крвта кон кожата. Кога надворешниот воздух се приближува до телесната температура, а влажноста е висока, потта потешко испарува. Телото продолжува да работи, срцето и бубрезите се дополнително оптоварени, а природниот систем за ладење станува сè понеефикасен.
Светската здравствена организација предупредува дека екстремната топлина може да предизвика топлотна исцрпеност и топлотен удар, но и да ги влоши кардиоваскуларните, респираторните, бубрежните и дијабетичните состојби. Последиците може да се појават истиот ден или во деновите веднаш по изложувањето, што значи дека реакцијата мора да биде брза, а не одложена за „ако не помине“.
Првите знаци најчесто се слабост, силна жед, сува уста, главоболка, гадење, вртоглавица, грчеви и обилно потење. Човекот може да изгледа само уморно или расеано, па околината лесно да го потцени проблемот. Во реалноста, тоа е моментот кога организмот веќе бара прекин на изложувањето, ладење и течности.
Топлотна исцрпеност или топлотен удар
Разликата меѓу овие две состојби е важна. Кај топлотната исцрпеност човекот најчесто е свесен, но чувствува силен замор, вртоглавица, мачнина, главоболка, жед, грчеви и слабост. Кожата може да биде влажна од потење, а пулсот забрзан. Лицето треба веднаш да се тргне од сонце, да седне или легне во ладна просторија, да ја олабави облеката и постепено да внесува вода или негазиран минерален пијалак.
Топлотниот удар е итна, животозагрозувачка состојба. Знаци за тревога се конфузија, невообичаено однесување, губење на свеста, многу топла кожа, престанок на потењето, забрзан пулс, отежнато дишење или грчеви. Во јавните препораки понекогаш се користи и терминот „сончаница“, но практичното правило е едноставно: нарушена свест и екстремно загреано тело значат дека не смее да се чека. СЗО го определува топлотниот удар како медицинска итност кај која доцнењето може да предизвика тешки компликации или смрт.
Што да направите во првите минути
Кога лицето е зашеметено, многу слабо или има силна главоболка и жед, прво преместете го во постудено, проветрено или климатизирано место. Нека легне, олабавете ја тесната облека и започнете со разладување. Влажни ладни крпи може да се постават на вратот, пазувите и слабините, а кожата може внимателно да се прска со вода.
Доколку лицето е свесно и може безбедно да голта, понудете вода или негазиран минерален пијалак во мали голтки. Кај болни мускулни грчеви потребни се одмор и течности со електролити. Ако грчевите траат подолго од еден час, ако симптомите се засилуваат или ако лицето има хронична болест, потребна е лекарска процена.
Ако лицето е конфузно, има топла кожа, губи свест или не реагира нормално, веднаш повикајте 194 или 112. Додека пристигне итната медицинска помош, продолжете со надворешното ладење. Отстранете го вишокот облека, користете ладни облоги и вода, а ако лицето е во бессознание, поставете го во бочна положба. Не давајте течности, храна или лекови на човек што не е целосно свесен и не може безбедно да голта.
Во ваква ситуација не се чека температурата сама да падне и не се бара „домашен лек“. Брзото повикување помош и активното разладување се најважните чекори.
Кој е најизложен
Жештината не делува подеднакво врз сите. Посебно ранливи се повозрасните лица, малите деца, бремените жени, луѓето со кардиоваскуларни, белодробни, бубрежни или невролошки заболувања, лицата со дијабетес, како и оние што земаат диуретици или терапија што влијае врз мокрењето, потењето и регулацијата на телесната температура. Тука се и работниците на отворено, земјоделците, градежниците, доставувачите, продавачите на пазари и сите што немаат можност денот да го организираат според временската прогноза.
За хронично болните топлотниот бран бара дисциплина, не самоволно менување на терапијата. Лековите не треба да се прекинуваат или приспособуваат без консултација со лекар. Panoptikum веќе пишуваше за тоа како високите температури можат да влијаат врз терапијата и хроничните состојби, особено кога дехидратацијата, нискиот притисок и заморот се појавуваат истовремено.
Домот, улицата и автомобилот
Заштитата започнува со мали, но навремени одлуки. Прозорците и ролетните треба да бидат затворени во најжешкиот дел од денот, а домот да се проветрува навечер и рано наутро, кога надворешната температура е пониска. Светла и лесна облека, капа со широк обод, сенка, почести паузи и редовно внесување вода се поефикасни од обидот телото да ја издржи жештината по секоја цена.
Храната исто така има улога. Тешките, мрсни и многу слатки оброци дополнително го оптоваруваат организмот, додека полесните оброци, зеленчукот, овошјето и постепеното внесување течности му помагаат полесно да ја одржува рамнотежата. Повеќе практични насоки има и во текстот на Panoptikum за тоа што да јадете и како да се хидрирате во жешки денови.
Посебно предупредување важи за паркираните возила. Затворен автомобил на сонце за кратко време станува опасно жежок простор. Дете, повозрасно лице, човек со попреченост или миленик не смее да биде оставен внатре, ниту „само за неколку минути“. Отворен прозорец не е сигурна заштита од брзото зголемување на температурата во кабината.
Грижата за другите е дел од заштитата
Најранливиот човек во една зграда можеби не е оној што најгласно бара помош. Тоа може да биде сосед што живее сам, повозрасна жена што не сака да „пречи“, човек што штеди на климатизација или работник што продолжува да работи затоа што нема избор. Краток телефонски повик, шише вода, спуштени ролетни или помош при набавка на терапија понекогаш значат повеќе од уште една општа препорака.
Топлотните бранови веќе не се изолиран локален проблем. Тие го оптоваруваат здравството, енергетиката, транспортот, работните места и градовите, а европското искуство со екстремната жештина покажува дека подготвеноста на едно општество се мери и според тоа колку добро ги штити оние што не можат сами да се тргнат во ладна просторија.
Во денови со температури над 40 степени водата, сенката и навременото повикување помош не се летен совет за удобност. Тие се основен рефлекс на преживување – и едноставен доказ дека сме забележале кога некому покрај нас му е потребна помош.
