Има наслови што веднаш се лепат за окото. Те провоцираат, те тераат да застанеш, па дури и да донесеш пресуда уште пред да почнеш да читаш. Овој е токму таков. Кога ќе прочиташ дека татковците негативно влијаат врз интелектуалниот развој на момчето, првата реакција речиси секогаш е иста – или неверување, или осуда, или брзо прифаќање затоа што добро звучи како медиумска сензација. Но, вистината, како и обично, не живее во насловот. Таа живее во нијансите.
Причината поради која оваа тема и денес се отвора е едно постаро истражување на Универзитетот во Бристол, поврзано со повеќе од 6.000 деца родени во и околу Бристол во раните 1990-ти. Во јавноста остана запаметено по една силна и лесно пренослива теза: момчињата кои во најраното детство минувале подолго време сами со татковците покажувале послаби резултати на академските процени при тргнување на училиште. Тоа е делот што се памети. Но не и делот што најмногу бара внимание.
Што навистина покажало старото истражување
Ако се чита внимателно, тоа истражување не кажува дека татковците по природа се лоши за интелектуалниот развој на децата. Уште помалку кажува дека присуството на таткото е штетно. Напротив, покажува нешто многу посуптилно и, искрено, многу поважно: дека начинот на кој родителот минува време со детето може да биде различен, а токму таа разлика остава трага. Во конкретниот пример, авторката Елизабет Уошбрук сугерира дека некои татковци во тој период повеќе се фокусирале на надзор, дисциплина и физичка грижа, а помалку на она што денес јасно го препознаваме како рана ментална стимулација – разговор, игра, именување, читање, поттикнување љубопитност, симболичка игра.
Со други зборови, проблемот не бил во тоа што детето било со таткото. Проблемот, ако воопшто сакаме така да го наречеме, бил во тоа каков тип однос и каков тип активност му бил понуден на детето. Тоа е многу различна реченица од сензационалното тврдење дека татковците негативно влијаат врз момчињата.
Денешното знаење е пошироко и попрецизно
Во меѓувреме, науката за раниот детски развој стана и побогата и попаметна. Денес веќе многу појасно знаеме дека првите години се прозорец што не се повторува. Според UNICEF, токму во првите години се создаваат темелите за учење, однесување и здравје, а развојот зависи од безбедност, исхрана, емоционална сигурност, рано учење и респонзивна грижа. Истата линија ја следи и Светската здравствена организација, која преку рамката за nurturing care нагласува дека не е доволно детето само да биде чувано – треба да биде гледано, слушано, стимулирано и вклучено во жив однос.
Тука е суштината што премногу често ни бега. Не е пресудно само кој е со детето. Пресудно е што прави тој човек додека е со него. Може мајката физички да биде присутна, а развојно да биде отсутна. Може таткото да биде уморен, но длабоко присутен – да зборува, да покажува, да чита, да прашува, да го следи детскиот ритам, да го отвора светот пред детето. Развојот не се гради само од присуство. Се гради од квалитет на присуството.
Татковецот не е закана, туку потенцијал
И токму затоа денес би било погрешно, па и интелектуално нечесно, да се повторува старата теза во нејзината најгруба форма. Поновите систематски прегледи покажуваат дека татковската вклученост најчесто е поврзана со позитивни когнитивни, јазични, социоемоционални и академски исходи, особено кога вклучува игра, афекција, учење и активна комуникација. Тоа го покажуваат и прегледите за татковската вклученост и когнитивниот развој, како и истражувањата за играта меѓу татко и дете.
Затоа вистинското прашање не треба да биде дали татковците му штетат на момчето. Вистинското прашање е дали општеството доволно ги подготвува татковците за нивната развојна улога. Дали ги учи дека грижата не е само да го нахраниш детето, да го пресоблечеш и да го смириш. Дека татко не значи само авторитет, ред и физичка заштита. Дека татко значи и збор, и допир, и игра, и приказна, и трпение, и интелектуален поттик.
Можеби проблемот никогаш не бил во татковците, туку во моделот на татковство
Овде веќе влегуваме во нешто што е поголемо од едно истражување. Долго време многу општества го учеа мажот да биде обезбедувач, а не развоен партнер. Да биде строг, а не нежен. Да биде присутен како фигура, а не како жив однос. Ако таков модел на татковство навистина бил доминантен кај дел од семејствата што биле опфатени со старото британско истражување, тогаш логично е дел од децата да не добивале доволно когнитивна стимулација во тие часови. Но тоа повторно не е пресуда за таткото како родител. Тоа е критика на еден ограничен модел на машка родителска улога.
Мене ми се чини дека тука лежи најважната поента. Кога науката ќе ни каже нешто непријатно, не треба веднаш да ја претвориме во лозинка. Треба да ја претвориме во подобро прашање. Не – дали татковците се лоши за момчињата. Туку – што треба да знае, прави и развива еден татко за неговото присуство да стане вистински поттик за детето?
Од сензација до одговорност
Затоа, ако денес го читаме овој наслов со малку повеќе зрелост, ќе мора да признаеме дека тој е премногу груб за да биде точен. Да, постоело истражување што регистрирало послаб академски старт кај дел од момчињата кои долго време биле сами со татковците во раното детство. Но денес е уште појасно дека тоа не е аргумент против татковците. Тоа е аргумент во полза на поквалитетно татковство.
А тоа е сосема друга приказна. И, искрено, многу поисправедна.
