На референдумот од 27. септември околу 70% од швајцарските гласачи ја отфрлија иницијативата со која неутралноста требаше построго да се вгради во Уставот. Одлуката не ја менува традиционалната воена неврзаност на земјата, но ѝ остава простор на владата самостојно да одлучува за санкции и за безбедносна соработка со партнери, вклучително и со НАТО.
Швајцарија останува неутрална. Но нејзините граѓани одлучија таа неутралност да не биде претворена во крута уставна формула што би ги ограничила идните надворешнополитички и безбедносни одлуки на земјата.
На националниот референдум од 27. септември 2026. година околу 70% од гласачите ја отфрлија таканаречената Иницијатива за неутралност. Предлогот не доби мнозинство во ниту еден од 26-те кантони. Исходот е значаен затоа што дебатата одамна не се однесува само на традиционалната швајцарска неврзаност. Во нејзиниот центар се најдоа војната во Украина, санкциите кон Русија, односите со Европската Унија, соработката со НАТО и прашањето колкав простор треба да има владата во Берн за приспособување кон новите европски безбедносни околности.
Што бараше иницијативата?
Предлогот предвидуваше во швајцарскиот Устав да се внесе многу подетална и построга дефиниција на неутралноста.
Според текстот на иницијативата, Швајцарија требаше уставно да се обврзе дека нејзината неутралност е трајна и вооружена, дека нема да пристапува ниту да соработува со воени и одбранбени сојузи освен ако самата не биде нападната или непосредно загрозена од напад, и дека нема да воведува санкции против завојувани држави освен кога тие се донесени од Обединетите нации. Токму последните две точки ја претворија дебатата за еден традиционален национален принцип во актуелно геополитичко прашање.
Швајцарија не е членка на НАТО, но со Алијансата соработува со децении. Истовремено, по руската инвазија врз Украина во 2022 година, Берн презеде голем дел од санкциите што ги воведе Европската Унија против Русија.
Прифаќањето на иницијативата значително ќе го стеснеше просторот за двете политики.
Санкциите кон Русија во срцето на дебатата
Војната во Украина ја врати старата швајцарска дилема во сосема нова европска реалност. Може ли една држава да биде воено неутрална, а истовремено да воведува економски санкции? Сегашната швајцарска практика одговара потврдно.
Федералниот совет одлучува од случај до случај дали Швајцарија ќе преземе санкции воведени од ЕУ, ОБСЕ или од нејзините главни трговски партнери. По нападот на Русија врз Украина Берн усвои најголем дел од европските санкции против Москва.
Предложената уставна промена ќе го ограничеше тоа право. Самата швајцарска влада пред референдумот оцени дека, според формулацијата на иницијативата, при нејзино усвојување би требало да се разгледа и укинување на постојните санкции против завојувани држави, вклучително и санкциите преземени од ЕУ кон Русија.
Со отфрлањето на предлогот таа промена нема да настапи. Тоа, сепак, не значи дека Швајцарија е должна автоматски да ја следи секоја санкција на ЕУ. Федералната влада и понатаму го задржува правото да одлучува од случај до случај.
НАТО: соработка не е исто што и членство
Другото големо прашање беше НАТО. Швајцарија не е членка на Северноатлантската алијанса и со исходот од референдумот тоа воопшто не се менува. Нејзината трајна неутралност подразбира дека земјата не пристапува кон воен или одбранбен сојуз. Федералните власти потсетуваат дека тоа е и сегашната швајцарска практика.
Но постои разлика меѓу членство во НАТО и соработка со НАТО. Иницијативата сакаше значително да ја ограничи и соработката со воени сојузи, дозволувајќи ја практично само доколку Швајцарија биде нападната или нападот непосредно ѝ се заканува. Владата се спротивстави на таквото ограничување со образложение дека безбедносната соработка, размената на знаења и подготовката не можат да започнат дури откако земјата веќе ќе се најде под напад.
По референдумот, министерот за надворешни работи Игнацио Касис нагласи дека исходот ѝ овозможува на Швајцарија и понатаму да соработува со партнери кога тоа се оценува како корисно за нејзината безбедност.
Неутралноста не беше ставена на гласање
Ова е веројатно најважната разлика во толкувањето на резултатот. Швајцарците не гласаа дали нивната земја треба да биде неутрална. Гласаа за тоа како неутралноста треба да се применува. Швајцарската неутралност е дел од нејзиниот државен систем уште од создавањето на современата федерална држава во 1848 година, додека нејзиниот меѓународен статус има уште подлабоки историски корени.
Федералната влада уште пред референдумот нагласуваше дека без оглед на исходот, самиот принцип на неутралност не е доведен во прашање. И по објавувањето на резултатите Касис порача дека исходот не е гласање против неутралноста и дека Швајцарија и понатаму останува неутрална.
Зошто воопшто се отвори ова прашање?
Во текот на повеќе од два века, швајцарската неутралност никогаш не функционирала како целосна политичка изолација.
Швајцарија одржува дипломатски односи, посредува во меѓународни спорови, учествува во меѓународни организации и развива економски и безбедносни врски со други држави. Руската инвазија врз Украина повторно го постави прашањето каде точно завршува неутралноста, а каде започнува политичкото определување. Поддржувачите на иницијативата, меѓу кои водечка улога имаше Швајцарската народна партија – SVP, тврдеа дека политиката на Берн премногу се приближила до ЕУ и НАТО и дека санкциите кон Русија ја нарушуваат традиционалната позиција на земјата.
Федералниот совет и парламентот беа против иницијативата. Нивниот аргумент беше дека постојниот систем веќе ги почитува обврските на неутрална држава, додека дополнителните уставни ограничувања би ја намалиле способноста на Швајцарија да ги штити сопствените безбедносни и надворешнополитички интереси.
Гласачите се определија сегашниот простор за политичко дејствување да остане.
Швајцарскиот парадокс: неутрална, но не отсутна
Токму тука се наоѓа суштината на современиот швајцарски модел. Неутралноста не значи дека државата нема став за меѓународното право, војните, санкциите или безбедноста. Таа првенствено поставува ограничувања врз военото учество.
Швајцарските власти прават разлика меѓу правото на неутралност и политиката на неутралност. Според меѓународното право, неутралната држава не смее да учествува во вооружен конфликт меѓу други држави, да им дава воена поддршка на завојуваните страни или да дозволува нејзината територија да се користи за воени операции. Но во рамките на тие правила постои простор за политички одлуки.
И токму тој простор останува зачуван по референдумот.
Референдум што кажува нешто и за Европа
Гласањето има значење и надвор од Швајцарија.
Европската безбедносна архитектура во последните години се менува под притисок на војните, санкциите, растечките воени буџети и дебатите за способноста на европските држави сами да ја гарантираат сопствената безбедност. Во таква средина, дури и земја со толку долга традиција на неутралност мора повторно да одговори на прашањето што значи тој статус во XXI век.
Швајцарскиот одговор од 27. септември не е откажување од неутралноста. Напротив, гласањето го задржа постојниот модел: воена неврзаност со политички простор за дејствување.
Швајцарија останува надвор од НАТО. Останува обврзана на сопствената неутралност. Но во исто време ќе може да продолжи да разговара и соработува со НАТО, да носи сопствени одлуки за економски санкции и да ја приспособува надворешната политика на околностите.
Неутралност што треба да функционира, а не само да постои
Референдумот покажа дека зад едноставниот збор „неутралност“ денес се крие многу посложено прашање. Не се работи само за тоа дали една држава учествува во војна. Се работи и за санкции, економија, безбедност, дипломатско посредување, меѓународно право, воена соработка и способност за приспособување кога се менува светот околу неа.
Швајцарските гласачи решија тие прашања да не ги затворат во една построга уставна формула.
Традиционалната неутралност останува. Но останува и можноста Швајцарија сама да одлучува како ќе ја применува.
