Кога државата престанува да биде чувство на заштита

Има мигови кога општеството не се распаѓа со голем тресок, туку со тивко привикнување. Човекот прво престанува да очекува правда. Потоа престанува да очекува ред. На крај престанува да очекува дека некој воопшто е должен да го заштити. Токму тука почнува најтешката форма на небезбедност: не кога има опасност, туку кога опасноста станува нормална состојба.

Политиката тогаш веќе не е јавна грижа за заедничкиот живот, туку техника на преживување на власт. Власта не е институционална одговорност, туку привилегија што се брани со пароли, лојалности, закани, одложувања и заборав. Граѓанинот стои меѓу две празнини: од едната страна е државата што ветува, од другата е животот кој секојдневно го демантира тоа ветување.

Небезбедното општество не се мери само со број на инциденти, кривични дела, пожари, тепачки, закани, несреќи или судски предмети. Тоа се мери со внатрешното чувство дека ништо не е сигурно: ниту улицата, ниту училиштето, ниту болницата, ниту судот, ниту работното место, ниту јавниот простор. Кога граѓанинот почнува да живее со претпазливост како основен облик на разум, државата веќе изгубила нешто суштинско.

Поразот на политиката почнува кога зборовите се празнат

Политиката не пропаѓа прво во институциите, туку во јазикот. Кога „реформа“ значи одложување, „одговорност“ значи прес-конференција, „безбедност“ значи реакција по трагедија, а „правда“ значи предмет што ќе се влече додека јавноста не се измори, тогаш зборовите престануваат да служат за вистина. Почнуваат да служат за замаглување.

Токму затоа прашањето за небезбедното општество е и прашање за јавниот говор. Во линија со паноптикумската тема Јазик, мисла и манипулација, треба да се каже јасно: општеството станува лесно за управување кога зборовите се испразнети од морална тежина. Човек што секој ден слуша ветувања без последици, почнува да верува дека последици нема ни за лагата, ни за пропустот, ни за нечија смрт.

Така политиката се претвора во сцена. На сцената има гестови, изјави, лица, меѓусебни обвинувања и драматична загриженост. Зад сцената остануваат истите слабости: партизирана администрација, институции без самостојност, инспекции што се будат по несреќа, судство на кое граѓаните му пристапуваат со недоверба, јавна култура во која „мој човек“ вреди повеќе од закон.

Безбедноста не е полиција, туку доверба во редот

Најголемата заблуда е дека безбедноста е само прашање на полиција. Полицијата може да интервенира, да казни, да спречи, да истражува. Но безбедноста како општествено чувство се создава многу порано: во градежната дозвола што не смее да се купи, во инспекцијата што не смее да затвори очи, во училиштето што препознава насилство пред да стане удар, во судот што не смее да биде алатка на моќните, во општината што не смее да биде приватен шалтер.

Кога Европската комисија во својот Извештај за владеење на правото за 2025. година ја третира Македонија во контекст на судска независност, институционални гаранции и борба против корупцијата, тоа не е далечна бриселска формула. Тоа е прашање на секојдневна сигурност: дали граѓанинот верува дека правилата важат и кога наспроти него стои партија, пари, функција или врска.

Слично, кога Transparency International ја поставува Македонија со резултат 40 од 100 во индексот на перцепција на корупцијата, тоа не е само бројка за меѓународен извештај. Тоа е опис на атмосфера. Корупцијата не е само плик, договор, тендер или услуга. Таа е чувство дека секој систем има задна врата, дека секое правило има цена, дека секоја институција може да биде прескокната ако некој е доволно близок до моќта.

Во такво општество човекот не живее само под ризик; живее под сомнеж. А сомнежот е тивок отров. Тој го јаде граѓанскиот нерв, ја слабее солидарноста и го претвора јавниот живот во натпревар кој ќе се снајде подобро.

Кочани како болна слика на систем што не чувал живот

Постојат трагедии што не смеат да останат само денови на жалост. Пожарот во дискотеката „Пулс“ во Кочани, со 63 загинати и многу повредени, не е само несреќа што ја потресе Македонија. Тој е рана што отвори прашање многу пошироко од една ноќ, еден објект, една дозвола или еден инспекциски пропуст. Судскиот процес, за кој известуваше и Reuters, го постави токму тоа прашање: што се случува кога јавната безбедност станува предмет на негрижа, импровизација и институционално слепило?

Ниту една трагедија не смее да се користи како реторички украс. Но има трагедии што мора да станат морална граница. По нив веќе не може да се зборува исто. Не може да се каже „системот ќе утврди“, ако истиот тој систем со години не утврдувал. Не може да се ветува „одговорност“, ако јавноста веќе научила дека одговорноста најчесто се распаѓа во процедури, жалби, надлежности и политички пресметки.

Кочани ја покажа најстрашната страна на небезбедното општество: кога животот зависи од тоа дали некој ја завршил својата работа, а тој не ја завршил; кога хартијата изгледа посилна од реалноста; кога пропустот не е случаен, туку е навика; кога институциите доаѓаат пред камерите дури откако ќе дојдат болничките возила.

Насилството како секојдневна граматика на немоќта

Небезбедноста не е само институционална. Таа е и семејна, училишна, дигитална, социјална, психолошка. Кога расте насилството во домот, кога децата го носат стравот во училиште, кога навредата станува нормален тон на јавна расправа, кога заканата се третира како „емоција“, а омразата како „став“, тогаш општеството не е само правно ранливо. Тоа е внатрешно разлабавено.

Паноптикум веќе ја отвори оваа линија во текстот Кога насилството од домот седнува во училишна клупа: насилството ретко почнува таму каде што станува видливо. Тоа најчесто има претходна историја – во домот, во тишината, во понижувањето, во моделите што возрасните ги пренесуваат како да се природен ред на нештата.

Затоа небезбедното општество не може да се поправи само со казни. Казната е неопходна кога вината е утврдена, но таа не е култура. Културата на безбедност се создава со рана реакција, со институции што гледаат, со училишта што не молчат, со медиуми што не ловат сензација, со јавност што не се буди само кога има крв, оган или скандал.

Власта што не служи станува ризик

Власта има една основна причина да постои: да го организира заедничкиот живот така што човекот нема да биде оставен сам пред посилниот, побогатиот, поврзаниот, насилниот или неодговорниот. Кога таа функција ќе исчезне, власта не е само неуспешна. Таа станува дел од ризикот.

Тука почнува тоталниот пораз на политиката. Не кога една партија ќе изгуби избори. Не кога еден премиер, министер или градоначалник ќе си замине. Туку кога граѓанинот веќе не прави разлика меѓу власт што не може, власт што не сака и власт што не смее да допре до сопствените мрежи на интерес. Во тој миг политичкиот систем станува морално неубедлив.

Во есејот Мудрата политика не владее со страв, туку со мера ова прашање се отвора од друг агол: политиката има смисла само ако ја ограничува сопствената моќ. Ако не знае за мера, таа станува техника на доминација. Ако не знае за одговорност, станува спектакл. Ако не знае за срам, станува опасност.

Граѓанинот меѓу стравот и навиката

Најопасниот производ на небезбедното општество не е само стравот. Стравот барем предупредува. Поопасна е навиката. Навиката дека ништо нема да се промени. Навиката дека секој скандал ќе трае три дена. Навиката дека секоја трагедија ќе биде заменета со следна. Навиката дека институциите не се за луѓето, туку луѓето се материјал за институционално самосочувување.

Современиот човек и без тоа живее под притисок на системи што го прават мерлив, заменлив и постојано виновен што не се снаоѓа доволно добро. Во таа смисла, темата природно се допира со паноптикумскиот pillar Човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем. Кога државата не создава сигурност, човекот почнува да ја приватизира сопствената заштита: врски, молк, повлекување, цинизам, иселување, недоверба.

Но општество составено од луѓе што се штитат само поединечно не е заедница. Тоа е збир на преживувања. А политиката што дозволува заедницата да се претвори во збир на преживувања веќе не може да се нарекува политика во вистинска смисла. Таа е администрација на распаѓање.

Нема безбедност без одговорност што боли

Безбедноста не се враќа со кампања. Не се враќа со слоган. Не се враќа со уште една стратегија што ќе стои во фиока. Таа се враќа со одговорност што навистина чини: функција, кариера, тендер, партиска заштита, комфор, молк. Сè додека одговорноста не боли таму каде што се создава моќта, таа ќе биде само збор за смирување на јавноста.

Општеството што сака да биде безбедно мора да престане да ја третира небезбедноста како несреќна случајност. Не е случајност ако инспекцијата не видела. Не е случајност ако дозволата е проблематична. Не е случајност ако судот доцни. Не е случајност ако насилникот претходно бил пријавуван, а никој не постапил. Не е случајност ако јавната администрација се плаши од партија повеќе отколку од закон.

Тоталниот пораз на политиката не е неизбежен. Но тој станува можен кога граѓаните ќе се навикнат на него, а власта ќе сфати дека навиката е најдобрата заштита од одговорност. Затоа првиот чекор не е голема револуционерна реченица, туку враќање на основната мерка: животот на човекот е поважен од секоја функција, секој печат, секој тендер, секоја партиска математика и секое „ќе видиме“.

Општеството станува безбедно тогаш кога човекот повторно ќе почувствува дека редот не е против него, туку за него. Дека законот не е декор, туку граница. Дека власта не е недопирлива, туку заменлива. И дека политиката, ако сака да преживее како нешто повеќе од борба за позиции, мора повторно да научи да чува живот.