Панел-дискусијата „Културната инфраструктура пред Европската престолнина на културата 2028“, одржана на 24 август во „Лабораториум“ во рамките на 17. „МакеДокс“, го отвори прашањето што одамна стои пред Скопје: каде исчезнаа кината? Претставници на „Скопје 2028“, Агенцијата за филм, МКЦ и „МакеДокс“ разговараа за состојбата на киноприкажувачката инфраструктура, но и за тоа што може да се направи во следните две години за градот да не ја дочека 2028 само со богата програма, а без простори во кои таа програма ќе живее.
Прашањето е поголемо од бројот на киносали. Во него се собираат културната политика, навиките на публиката, состојбата на јавните институции и способноста еден град да создава места каде што луѓето не доаѓаат само да гледаат филм, туку и да се сретнат, да разговараат и да изградат однос кон филмската култура.
Од град со киносали до град во кој киното стана исклучок
Модераторката Марина Костова, филмска критичарка и потпретседателка на ФИПРЕСЦИ, потсети на времето кога одењето во кино било дел од секојдневието на Скопје. Според податоците што ги изнесе на панелот, до почетокот на деведесеттите години градот имал 16 киносали, меѓу нив и специјализирано кино за деца и млади. Денес, рече таа, главниот товар на редовното комерцијално киноприкажување го носи еден мултиплекс, додека во неколку други сали филмови се прикажуваат повремено.
Токму таа разлика меѓу некогашната мрежа и денешната состојба го постави тонот на дискусијата. Не станува збор за носталгија по старите кина, туку за прашање дали Скопје воопшто има доволно простори за домашен и европски авторски филм, фестивалски програми, филмско образование и публика која не сака нејзиниот избор да завршува кај комерцијалниот репертоар.
Маргарита Арсова, уредничка на филмската програма во МКЦ, зборуваше за искуството на фестивалот „Синедејс“, кој во периодот на ковид-пандемијата беше изнесен на отворени простори за да не го прекине контактот со публиката. Таа го отвори и прашањето за застојот во работата на салите „Милениум“ и „Фросина“, оценувајќи дека губењето на таквите простори има многу поширока цена од прекинот на една програма.
Според Арсова, затворањето или нефункционирањето на киносалите значи загуба и за градот и за филмските работници, но и за јавните културни политики што треба да се развиваат пред 2028 година. Нејзината оценка беше остро политичка: „Сѐ додека работите зависат од политиката и од партизацијата тешко дека ќе можеме да одиме напред.“
Фестивалите најдоа простори – но тоа не може да биде трајна замена за кина
„МакеДокс“ со години покажува дека филмот може да најде публика и надвор од класичната киносала. Куршумли ан, Сули ан и платото пред Музејот на Македонија станаа препознатливи фестивалски точки, а токму Куршумли ан е едно од местата што најсилно се врзуваат со идентитетот на фестивалот.
Извршниот директор на „МакеДокс“, Дарко Набаков, сепак предупреди дека ни таквиот модел не е без ризик. Куршумли ан е споменик на културата чија состојба, според него, бара реставрација, а фестивал кој седумнаесет години создал силна врска со тој простор не може да зависи од тоа дали институциите навреме ќе најдат решение.
Набаков зборуваше и за тешкотиите во комуникацијата со домашните институции, посочувајќи дека Град Скопје веќе пет години не го поддржува фестивалот. Тој го опиша начинот на кој „МакеДокс“ опстојува како своевиден „креативен инает“ и оцени дека организацијата често троши повеќе енергија на домашните административни и институционални преговори отколку на меѓународната соработка.
Ова искуство ја покажува и границата на фестивалскиот ентузијазам. Отворените проекции можат да создадат извонредни културни настани и нов однос кон градските простори, но фестивалите не можат сами да ја заменат целогодишната киноинфраструктура. Град кој сака филмска публика мора да има места каде што таа публика може да се создава и меѓу две фестивалски изданија.
„Скопје 2028“ може да биде поттик, но не и замена за институциите
Звонко Наумоски, шеф на операции во Фондацијата „Скопје 2028 – Европска престолнина на културата“, истакна дека филмот и киноприкажувањето треба да бидат меѓу важните линии на програмата. Во исто време, тој нагласи дека Фондацијата нема институционален мандат сама да ги решава проблемите што се наталожувале со децении.
Механизмот со кој „Скопје 2028“ може да влијае, според Наумоски, се јавните повици и можноста културни организации, институции и други чинители да понудат проекти и решенија. Тој посочи дека Фондацијата е формирана за реализацијата на проектот во јули 2026 година и дека обврските на Владата и Град Скопје се утврдени со декларација. Според податоците што ги изнесе на панелот, планираниот буџет на проектот е околу 40 милиони евра – 30 милиони за програмата и околу 10 милиони за логистичките потреби.
Токму тука се појавува суштинската дилема. Европска престолнина на културата не треба да биде календар исполнет со настани во една година. Вредноста на титулата се мери и според она што останува потоа – подобрени институции, нови навики, обновени простори и културна инфраструктура што продолжува да функционира кога рефлекторите ќе се изгаснат.
Од маалското кино до современа киномрежа
Билјана Лунга Филиповска од Агенцијата за филм потврди дека состојбата со киноприкажувањето во Скопје е слаба. Таа посочи дека најголемиот концентриран кино-капацитет е „Синеплекс“, ја нагласи улогата на киното во Кинотеката и го спомена моделот „Киноверзум“, кој во последните години се развива како кино-мрежа.
Нејзината поента беше дека концептот на мрежа од локални кина не треба да се измислува од почеток. Скопје веќе имало маалски кина – простори до кои се одело пеш и кои биле дел од животот на населбите. Современата верзија на таквиот модел, секако, не мора да изгледа како киното од минатиот век. Но идејата дека филмот треба повторно да се доближи до публиката останува актуелна.
Лунга Филиповска предложи како следен чекор да се формира работна група што ќе ја мапира состојбата во Скопје и низ Македонија, со учество и на Министерството за култура, Министерството за образование и други релевантни институции. Во таа насока, Агенцијата за филм веќе има меморандум за соработка со Бирото за развој на образованието.
Таквото мапирање би било повеќе од административна евиденција. Прво треба да се знае со што градот и земјата располагаат – кои сали постојат, во каква состојба се, кој управува со нив, што е потребно за повторно да функционираат и каде има публика – за потоа воопшто да може да се зборува за одржлива киномрежа.
Што ќе остане по 2028?
Панелот на „МакеДокс“ не понуди едноставно решение, но јасно го постави критериумот според кој би требало да се мери успехот. Ако Скопје во 2028 година има повеќе фестивали и повеќе привремени проекции, а две години подоцна повторно нема функционални локални кина, тогаш дел од шансата ќе биде пропуштен.
Поважното наследство би било мрежа на простори во кои редовно ќе се прикажуваат македонски, европски, документарни, авторски и детски филмови, со публика што повторно ќе има причина да оди во кино и надвор од трговските центри и фестивалските денови. За тоа се потребни пари, но уште повеќе договор меѓу локалната власт, државните институции, културните центри, филмските организации и независната сцена.
Седумнаесеттото издание на „МакеДокс“ трае од 20 до 27 август на повеќе локации во Скопје. Комплетната фестивалска програма е објавена на официјалната страница, а фотографии од настаните се достапни на официјалниот профил на фестивалот.
Прашањето „Каде исчезнаа кината?“ затоа не останува само добар наслов за еден фестивалски панел. До 2028 година Скопје има време да покаже дали одговорот ќе биде уште една констатација за изгубена инфраструктура или почеток на враќање на киното таму каде што некогаш природно му припаѓало – во секојдневниот живот на градот.
