Само неколку дена по предвремените парламентарни избори во Србија политичкиот фокус веќе се префрла од гласачките кутии кон институциите. Студентската листа, која има убедливо водство според прелиминарните изборни резултати, бара оставки од раководители во полицијата, безбедносните служби, правосудството, јавниот сервис и „Телеком Србија“, а најавува и формирање посебен суд за предмети поврзани со високи државни функционери.
Истовремено, Врховното јавно обвинителство наложи да се преземат итни мерки за спречување евентуално уништување службена документација во државни институции и други организации, додека Радио-телевизија Србија веќе влезе во период на кадровски промени.
Студентската листа убедливо води, конечните резултати сè уште не се утврдени
Според прелиминарните резултати на Републичката изборна комисија на Србија, утврдени според состојбата на 26. октомври во 20 часот и врз основа на обработени резултати од 97,56 отсто од избирачките места, „Студентска листа – Студенти победуваат“ освоила 2.267.615 гласа, односно 52,71%.
Изборната листа „Александар Вучиќ – Обединета Србија“ освоила 1.685.022 гласа, или 39,17%. Разликата меѓу двете листи е повеќе од 580.000 гласа според оваа фаза од обработката.
Резултатот, сепак, сè уште не е конечен. Републичката изборна комисија на 28. октомври донесе решение за повторно гласање на 53 избирачки места на кои резултатите не можеле да бидат утврдени или гласањето било поништено. Повторното гласање е закажано за 1. ноември.
Затоа, во оваа фаза попрецизно е да се зборува за убедливо водство на Студентската листа според прелиминарните резултати, а не за веќе утврден конечен изборен исход.
Panoptikum уште пред изборите го следеше преминот на студентското движење од блокадите кон гласачките кутии, кога главното прашање беше дали протестната енергија може да се претвори во институционална и политичка одговорност. Неколку дена по гласањето, токму тоа прашање доаѓа во прв план.
Барања за оставки во полицијата, БИА, правосудството и РТС
На првата прес-конференција по изборите претставници на Студентската листа побараа оставки од повеќе раководители на државни институции и компании. Меѓу конкретно наведените се директорот на полицијата Драган Васиљевиќ, директорот на Безбедносно-информативната агенција (БИА) Владимир Орлиќ и претседателот на Уставниот суд Владан Петров.
На списокот се и генералниот директор на „Телеком Србија“ Владимир Лучиќ и заменик-генералниот директор на Радио-телевизија Србија Дејан Јовановиќ.
Барања се упатени и кон обвинителството – кон главниот јавен обвинител на Вишото јавно обвинителство во Белград Ненад Стефановиќ и неговиот заменик Миодраг Марковиќ. Претставниците на Студентската листа изнесоа обвинувања за пристрасно и селективно постапување, што во оваа фаза претставуваат политички тврдења и барања за утврдување одговорност, а не правосилно утврдени факти.
Барањата опфаќаат и делови од безбедносниот систем, меѓу кои раководни структури во специјалните полициски единици и Воено-безбедносната агенција.
Најавен посебен суд за високи функционери
Една од најзначајните најави се однесува на можноста за формирање посебен суд што би постапувал во предмети поврзани со високи државни функционери.
Планот го претстави Немања Ѓуриќ од Студентската листа, посочувајќи дека точниот модел допрва треба да биде разработен. Според најавата, идејата не е судот да се занимава само со функционери од досегашната власт, туку истиот механизам да важи и за носителите на функции во идните влади.
Тоа разграничување е важно: во моментов станува збор за политичка и реформска најава, а не за веќе формиран суд или усвоено законско решение.
Паралелно се најавува разработка на модел за посебна обвинителска полиција, како и законски промени што би требало да овозможат поефикасна проверка на потеклото на имотот и одземање имот за кој во соодветна постапка ќе се утврди дека е стекнат со криминал.
Меѓу најавените теми се споменува и лустрација, што би отворило посебна правна и политичка дебата за нејзиниот опфат, критериуми и усогласеност со уставниот поредок.
Се бара повторно разгледување на случаи што со години ја оптоваруваат Србија
Студентската листа бара повторно отворање или продолжување на истрагите во повеќе случаи што со години предизвикуваат политички и јавни спорови во Србија.
Меѓу нив се случаите „Крушик“ и „Савамала“, убиството на Оливер Ивановиќ, падот на воениот хеликоптер и несреќата кај наплатната рампа Дољевац.
Најавени се и проверки на финансиските текови поврзани со големи државни проекти, меѓу кои ЕКСПО, „Белград на вода“, автопатот „Милош Велики“ и проекти поврзани со „Рио Тинто“.
Овие најави допрва ќе треба да се претворат во конкретни институционални постапки. Повторното отворање предмет, финансиска истрага или проверка на некој проект сами по себе не значат и утврдена вина. Токму затоа правната процедура ќе биде еден од најважните тестови за новиот политички период.
Обвинителството наложи да се спречи уништување службени списи
Паралелно со политичките барања на студентското движење, Врховното јавно обвинителство презеде конкретен институционален чекор.
Врховната јавна обвинителка Загорка Доловац вчера преку Општо задолжително упатство им наложи на сите главни јавни обвинители и вршители на должноста главен јавен обвинител итно да побараат од полицијата да преземе мерки за спречување уништување службени и други списи.
Според информацијата објавена од РТС, упатството ги опфаќа државните институции, банките, Безбедносно-информативната агенција, Воено-разузнавачката агенција и други институции значајни за економската, финансиската и правната сигурност на Србија.
Од обвинителите е побарано без одлагање да ги известат надлежните јавни обвинителства доколку постојат елементи на кривично дело поврзано со одземање или уништување службен печат и службен спис, или друго кривично дело што се гони по службена должност.
Притоа, самото упатство не докажува дека уништување документација навистина се случило. Тоа претставува превентивна и истражна мерка, донесена по сознанија и информации изнесени во јавноста, со цел евентуалните незаконски постапки да бидат спречени и проверени.
РТС веќе влезе во кадровски промени
Дел од барањата за промени во јавниот сервис веќе добија конкретен исход. Генералната директорка на Радио-телевизија Србија Мања Грчиќ на 28 октомври поднесе оставка до Управниот одбор на РТС. РТС официјално ја потврди оставката. Пред повлекувањето, Грчиќ ја разрешила Бојана Млаѓеновиќ од функцијата главен и одговорен уредник на Информативната програма и предложила Боривоје Ускоковиќ да ја преземе таа функција.
Потоа следуваа дополнителни промени во информативниот сектор, а новиот уреднички состав преку централната информативна емисија им се извини на гледачите за досегашното известување и најави обид за враќање на довербата во јавниот сервис.
Студентската листа, сепак, продолжи да бара оставки на дел од преостанатото раководство, меѓу кои и заменик-генералниот директор Дејан Јовановиќ.
Прашањето за јавните медиуми беше отворено уште непосредно по изборите. Во анализата „Србија по изборите: од победа на студентите до битка за медиумите и новиот политички курс“, Panoptikum посочи дека вистинската проверка нема да биде само дали ќе се сменат досегашните раководства, туку дали ќе бидат создадени правила што ќе ја штитат уредувачката независност и од идната власт.
„Телеком Србија“ во центарот на спорот за медиумското влијание
Посебно барање е упатено до генералниот директор на „Телеком Србија“, Владимир Лучиќ. Кандидатката на Студентската листа Мирјана Николиќ побара негова итна оставка и преиспитување на финансиското работење и односите на компанијата со медиумскиот сектор.
Николиќ оцени дека компанија под државна контрола не треба преку својата позиција на телекомуникацискиот и медиумскиот пазар да влијае врз уредувачката политика. Таа побара запирање на исплати и проекти за кои Студентската листа тврди дека треба да бидат преиспитани, како и покренување постапки доколку надлежните институции утврдат злоупотреби.
Станува збор за обвинувања и политички барања што треба да се проверуваат преку финансиски контроли, обвинителски истраги и, доколку има основа, судски постапки.
Од протестното движење кон институционална одговорност
Студентското движење во Србија се разви по трагедијата на железничката станица во Нови Сад на 1 ноември 2024 година, кога при уривањето на бетонската натстрешница загинаа 16 лица. Барањата за одговорност постепено прераснаа во пошироко општествено и политичко движење, а потоа и во изборна листа. На предвремените парламентарни избори од 25. октомври таа листа освои убедливо водство според досега утврдените прелиминарни резултати. Александар Вучиќ уште во изборната ноќ го призна поразот на листата што ја предводеше, за што Panoptikum известуваше во текстот за првите изборни проекции и признанието на Вучиќ.
Сепак, формалната изборна постапка не е завршена – на 1. ноември треба да се повтори гласањето на 53 избирачки места, по што ќе следи конечното утврдување на резултатите.
Оттука, најавите за посебен суд, реформи во обвинителството, проверки на имотот, промени во јавните медиуми и отворање стари предмети се само почеток на многу посложена фаза. Од политичко движење што бараше одговорност од улица, Студентската листа сега се приближува до позиција од која самата ќе треба да покаже како ја разбира институционалната одговорност.
Промената ќе се мери помалку според бројот на сменети функционери, а повеќе според тоа дали новите правила ќе важат еднакво за досегашните носители на власта и за оние што допрва ќе ја преземат. Токму тука почнува потешкиот дел од изборниот резултат – создавање институции што ќе можат да ја контролираат и власта што ветува дека ќе ги ослободи.
